Tarnogórski Program Edukacji Regionalne "Indianer"
serwis Portalu Powiatu Tarnogórskiego
www.tg.net.pl

autorstwo
: Zbigniew Markowski



Nie od razu Tarnowskie Góry zbudowano
Obraz miasta i styl życia mieszkańców jako wyznacznik odrębności

  tematy powiązane:
    Górniczy rodowód - tekst
Cebulowy od Hankego - tekst
Sąd wójtowski i kara - tekst
Przysłowia i mowy potoczne... - tekst źródłowy
Kronika Nowaka - tekst źródłowy
Ulica Krakowska - tekst
Krakowska - ulica w sercu miasta - scenariusz lekcji
Witamy w Tarnowskich Górach - scenariusz lekcji
praca dawnych górników - grafika
Kopalnia Zabytkowa - fotografie
narzędzia gónicze - fotografie
Edukacja regionalna przedszkolaków - scenariusz zajęć
Babcia i dziadek nie tylko z okazji ich święta - scenariusz lekcji
Zaproszenie do śląskiego stołu - scenariusz lekcji
Chwila zatrzymana na wieczność - fotografie - scenariusz lekcji
   

- pobierz poniższy tekst w formacie Microsoft Word -

Cele

  • Zapoznanie z charakterystycznymi czynnikami miastotwórczymi
  • Zapoznanie z genezą nazwy miasta i z legendą jego powstania
  • Zapoznanie z historią rozwoju miasta na przestrzeni dziejów
  • Zapoznanie z stylem życia przodków
  • Zapoznanie z tradycjami górniczymi miasta
  • Pogłębianie wiedzy o własnym regionie

Przebieg lekcji
Zadania nauczyciela

  • Scharakteryzowanie pojęcia "miasto"
  • Przedstawienie podstawowych czynników miastotwórczych (załącznik nr 1)
  • Przedstawienie genezy nazwy miasta i legendy związanej z powstaniem Tarnowskich Gór.
  • Przedstawienie rozwoju i upadków miasta na przestrzeni dziejów.
  • Nakreślenie w jaki sposób rozwój przemysłu wydobywczego wpływał na czynniki miastotwórcze oraz na rozwój i upadki miasta a także na styl i sposób życia jego mieszkańców.

Zadania dla uczniów

  • Dyskusja na temat śladów górniczej przeszłości miasta.
  • Praca domowa: Opisz co miało wpływ na przestrzeni dziejów na rozwój miasta i jego znaczenie w regionie.

Metody i formy pracy
Wykład, pogadanka, dyskusja

Materiały dydaktyczne

1. Tarnogórskie legendy
(
http://www.tg.net.pl/indianer/==historia_6.htm);
2. Teksty o górniczej przeszłości miasta:
http://www.tg.net.pl/indianer/==historia_5.htm, http://www.tg.net.pl/indianer/==historia_3.htm,
http://www.tg.net.pl/indianer/==historia_14.htm
http://www.tg.net.pl/indianer/==historia_18.htm
http://www.tg.net.pl/indianer/==wydawnictwa_0.htm
http://www.tg.net.pl/gwarki/index.htm
3. Literatura tematyczna:
http://www.tg.net.pl/indianer/literatura.htm

Osiągnięcia
Uczeń potrafi

  • Scharakteryzować podstawowe czynniki miastotwórcze
  • Opowiedzieć legendę związaną z powstaniem miasta
  • Opowiedzieć genezę nazwy miasta
  • Opowiedzieć o zabytkach i tradycjach związanych z górniczą przeszłością miasta
  • Opowiedzieć o rozwoju miasta i stylu życia przodków na przestrzeni dziejów

Uczeń kształci

  • Poprawność wypowiedzi ustnej i pisemnej
  • Poczucie tożsamości z własnym regionem i poczucie odrębności w stosunku do innych regionów
  • Zachowania sprzyjające kultywowaniu tradycji
  • Poczucie, że wszyscy jesteśmy współtwórcami historii miasta
  • Potrzebę pielęgnowania tradycji

Ściąga dla nauczyciela

Załącznik nr 1
Parę słów o mieście

Zastanawianie się nad istotą miasta napotyka na szereg problemów natury metodologicznej. Jak każde istotne pojęcie, miasto posiada mnóstwo definicji, uzależnionych od paradygmatu przyjętego przez autora i jego osobistych doświadczeń naukowych, a przecież, kwestia zdefiniowania i uporządkowania pojęciowego jest istotą nauki i nie może bez niej obejść się żaden naukowo przeprowadzony tok myślenia. Powstawanie miast było długotrwałym procesem, wiążącym się z rozwojem cywilizacji i choć tematyka miasta była obiektem naukowych rozpraw, to jednak pojmowano je głównie pod kątem urbanistycznym i tematyki tej dotyczyły pierwsze rozprawy naukowe w omawianej dziedzinie. Dopiero socjologia definiuje miasto jako organizm społeczny, wyróżniający się od innych poprzez różnorakie swoje elementy. Wyodrębnienie charakterystycznych cech miasta oraz porównanie teorii z praktyką umożliwiłyby nam dokładne wyjaśnienie czym jest miasto i jak należy je analizować. Przez miasto rozumiemy historycznie ukształtowane, wewnętrznie spoiste i relatywnie trwałe skupisko mniej lub bardziej heterogenicznych jednostek (w znaczeniu kulturowym i społecznym) powstałe jako wynik koncentracji ludzi wykonujących zawody nierolnicze i charakteryzujący się przede wszystkim intensywna zabudową, rozwiniętą siecią komunikacyjną, transportową i energetyczną, oraz produkowaniem dóbr i usług także dla zewnętrznego odbiorcy.

Ta niewątpliwie słownikowa definicja nie wyczerpuje możliwości definiowania pojęcia miasta, ponieważ sam obiekt rozważań (a szczególnie miasto współczesne) charakteryzuje się daleko idącą wielowymiarowością, która uniemożliwia stworzenie definicji doskonałej, obejmującej wszystkie aspekty przedmiotu. Wieloaspektowość współczesnego miasta wynika również z poszerzenia zainteresowań współczesnej socjologii i krystalizowania się jej aparatu pojęciowego. Miasto możemy rozpatrywać w jego aspekcie:

  • instytucjonalnym;
  • organizacyjnym;
  • przestrzennym;
  • ekonomicznym;
  • ekologicznym;
  • prawnym;
  • kulturowym;
  • społecznym;
  • i innych

Nawiązując na moment do tej definicji możemy stwierdzić, iż odnosi się ona do miast polskich. Jednak np. w Holandii istnieją miasta, w których większość mieszkańców zajmuje się zawodami związanymi z rolnictwem, co znajduje swój wyraz również w kulturze tych miast (trudno wyobrazić sobie, aby w jakimś mieście w Polsce główny supermarket nazywał się "Superchłop"). Pierwsza definicja posiada jednak pewną ciekawą cechę. Zwraca ona wyraźnie uwagę na heterogeniczność mieszkańców miasta, ich systemy wartości i style życia, co odróżnia ją od definicji kolejnych, zwracających uwagę na dalece idącą zbieżność tych właśnie elementów życia mieszkańców miast. W ogóle, możemy stwierdzić, że definicje socjologiczne kładą akcent na stosunki społeczne, abstrahując od kwestii związanych z samą zabudową miasta (które to podejście jest właściwym urbanistyce), czemu zresztą trudno się dziwić, jeśli przypomnimy sobie, iż socjologia ma za zadanie opisywać stosunki społeczne. Jednak powinniśmy wziąć pod uwagę to, że kwestie urbanistyczne mają duży wpływ na stosunki społeczne, choćby przez wspomaganie związków międzyludzkich na zasadzie bliskości. Ze znanych socjologicznych koncepcji miasta wyróżnia się niewątpliwie podejście Maxa Webera, który zaproponował wprowadzenie określenia "typu idealnego" miasta. Miało ono oznaczać zrzeszenie ludzi rządzące się stosownymi regułami formalnymi (np. prawo, rynek) i nieformalnymi (stosunki sąsiedzkie, kontrola społeczna, tradycyjne zgromadzenia, ect.). Założenia te są dogodne ze względu na fakt, iż pozwalają one uwzględnić wiele faktycznie występujących form osadniczych w różnym stopniu spełniających kryteria typu idealnego.

Abstrahując od definicji Webera, należy zauważyć, iż położył on podwaliny pod współczesną socjologię miasta, wykazując w swych pracach fakt wpływania ośrodków miejskich, skupiających nowe formy produkcji handlu na rozwój kapitalizmu. Wedle Webera, studiowanie rozwoju miasta pozwala prześledzić przesłanki i impulsy będące podstawą zwrotów społeczno - cywilizacyjnych. Definicja Webera posiada jednak szereg minusów choćby taki, iż odnosi się do miasta w znaczeniu historycznym i do miasta rozumianego jako wczesnokapitalistyczny zbiór obywateli. Współczesne miasta przeszły daleko idącą ewolucję, a zjawiska takie jak ucieczka mieszkańców z centrum miast (nieco mniej odczuwalna w Polsce, jednak w związku z przemianami społecznymi i ekonomicznymi coraz bardziej obecna) i migracje ludności zmieniły obraz tego organizmu społecznego. Inna koncepcja, która zyskała sobie wielu zwolenników wyszła od Levisa Wrighta. Wright zaproponował określanie miasta poprzez swoistość stylu życia jego mieszkańców. Koncepcja Wrighta umożliwia zastosowanie jej zarówno w odniesieniu do miast przedprzemysłowych, jak i przemysłowych. Jako twórca szkoły neoekologicznej zwrócił uwagę na kulturowe elementy miasta (miejski styl życia) i wpływ jaki wywierają na niego materialne aspekty życia miasta. Interesowały go zwłaszcza koncentracja zasobów (ekonomicznych, wiedzy itd.), wielkość miasta (w aspekcie demograficznym i przestrzennym) oraz zróżnicowanie społeczności miejskich. Zasadniczą myślą jego teorii miasta było założenie, że wraz z ze wzrostem przestrzeni, liczby mieszkańców i zagęszczenia ludności dokonuje się automatycznie proces heterogenizacji zbiorowości miejskich. Bohdan Jałowiecki omawiając poglądy Wrighta powołuje się na prace M. Bassanda i w ślad za tym drugim autorem prezentuje koncepcje Wrighta. Wyodrębnił on następujące zjawiska:

  • Zacieranie tradycyjnych modeli kulturowych i osłabienie więzów społecznych powoduje, że jedynie formalna kontrola społeczna jest zdolna utrzymać jedność miasta
  • Brak wzajemnej znajomość mieszkańców, w wyniku czego słabną związki i zależności między jednostkami
  • Bliskość fizyczna nie prowadzi do ujednolicenia zachowań. Styczności stają się bezosobowe, pośrednie, przelotne, powierzchowne
  • Mnożenie się i pogłębianie podziałów: pracy, grup społecznych
  • Rozszerzanie rynku, przełamywanie granic państwowych przez kapitał i rozrastanie się przedsiębiorstw, kultura miejska staje się kosmopolityczna
  • Jako konsekwencja ochrony przed nadmierną ilością kontaktów, wzrasta znaczenie oddziaływania kultury masowej przenoszonej za pomocą środków masowego przekazu
  • Rosnąca gęstość zaludnienia sprzyja współzawodnictwu
  • Zarówno współzawodnictwo jak i częstotliwość kontaktów fizycznych przy braku zrozumienia dla innych jest też źródłem napięć i konfliktów. Sposobem na rozładowanie tych napięć jest biurokratyzacja i instytucjonalizacja życia w mieście
  • Ocena jednostek dokonuje się poprzez kryteria zewnętrzne np. posiadanie dóbr materialnych
  • W oparciu o taką ocenę dokonuje się waloryzacja obszarów miasta (kryterium są tu: dostępność, cena, zagospodarowanie, położenie)
  • Zacieranie różnic klasowych wpływa na trudność w określeniu własnej pozycji społecznej i orientacji w usytuowaniu innych jednostek w hierarchii społecznej, towarzyszy temu duża ruchliwość społeczna i przestrzenna

Całość zarysowanych zjawisk i zależności (wzrostu miasta, ruchliwości, zróżnicowania) zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktów ról, napięć, nacisków, co może prowadzić do anomii. Miasto kształtuje swoje specyficzne wartości, wzory zachowań, normy, zupełnie różne od tych, które obowiązują na prowincji. Definicja miasta Wrighta była krytykowana między innymi przez Raymonda M. Morrisa, który w swej książce Urban sociology określił fakt analizowania stylu życia i łączenia go z istota miasta jako proces zasadzający się na powstawaniu zjawisk takich jak:

  • instytucjonalizacja;
  • biurokratyzacja;
  • heterogenizacja zachowań;
  • wzrost prywatności;
  • wzrost anonimowości;
  • spacyfikowanie się interesów jego mieszkańców;

Byłoby to wiec definiowanie organizmu miejskiego poprzez różnice w nim występujące, co niewątpliwie zbliżyłoby teorię do praktyki, jednak w dużej mierze, uniemożliwiłoby wyznaczenie jasnych kryteriów, będących podstawą podejścia naukowego. Krytyka koncepcji Wrighta wiązała się z niedocenianiem przez autora znaczenia grup pierwotnych, a jednocześnie wskazywano na fakt, iż wzrost fizycznej bliskości, a więc gęstości zaludnienia w miastach nie prowadzi w sposób mechaniczny do wytworzenia się identycznych wzorów zachowania. Herbert Gans zwracał między innymi uwagę na radykalne różnice stylu bycia w wyludnionych centrach miast, a w miastach satelickich i przedmieściach. H. Gans badając życie mieszkańców różnych obszarów miasta dostrzegł dużą różnorodność stylów życia, wielość kultur i subkultur, zmienność sytuacji.

Za decydujący czynnik określający miejski styl życia uznał charakter kultur grup zamieszkałych na poszczególnych obszarach miasta, na który składają się: pozycje jednostek w hierarchii społecznej, układ pokoleniowy, przynależność etniczną. Niewątpliwie Gans miał rację. Różnice stylu życia pomiędzy mieszkańcami centrum miasta a mieszkańcami suburbii są w Polsce niezwykle głębokie. Możemy jednak stwierdzić, że to różnicowanie w naszym kraju ma nieco inne podstawy niż w krajach zachodu, a to choćby dlatego, iż Polska jako kraj, w związku z wydarzeniami historycznymi przeszła wiele wstrząsających momentów. II wojna światowa i późniejsze procesy takie jak migracje ludności (niejednokrotnie związane z przymusowymi przesiedleniami), czy reforma rolna i emigracja ludności wiejskiej do miast staje się wyjątkowym przykładem przemian społecznych i demograficznych. Rozwój osiedli mieszkaniowych (w których gromadziły się osoby przyjeżdżające do miast) daje nam możliwość rozpatrzenia prawdziwości tez Gansa. Choć proces ujednolicania postaw niewątpliwie przebiega, to jednak zauważamy szereg istotnych różnic, które były tym łatwiejsze do wykrycia, im dalej w przeszłość sięga nasza analiza. Autorzy piszący o stosunkach społecznych, panujących wśród ludności napływowych zauważali rozkład starych struktur (które to struktury funkcjonowały na wsiach polskich) przy jednoczesnym braku wytworzenia się struktur nowych. Prowadziło to do haniebnych praktyk, które wstrząsnęły nawet twórcami literatury pięknej. Klasyczny wiersz Adama Ważyka "Poemat dla dorosłych" podejmuje właśnie temat wstrząsu, jakiego doznaje osoba wyznająca wartości wpływające z moralności w zetknięciu z postawą napływającej do miast ludności wiejskiej, oderwanej od swych korzeni. Rozpasanie seksualne, alkoholizm i przemoc były tymi zjawiskami społecznymi, które stały się wizytówkami okresu przejściowego, okresu, w którym ludzie adaptowali się do nowych warunków. Niewątpliwie, z punktu widzenia osoby stojącej z boku, mieszkańcy osiedli robotniczych wybitnie różnili się pod względem zachowań, wyznawanych wartości i stosunków społecznych od mieszkańców miast, tradycyjnie odbierających struktury społeczne, a przecież z punktu widzenia urbanistyki byli to ciągle mieszkańcy tego samego miasta.

Możemy stwierdzić, iż wyżej opisany proces doprowadził do rozbicia organizmów miejskich na centrum, zamieszkałe przez "zasiedziałych" mieszkańców i mieszkańców osiedli różnych, zarówno pod względem wyznawanych wartości, jak i pochodzenia. Możemy stwierdzić, iż styl życia, rozumiany jako zespół dążeń, potrzeb, aspiracji, zachowań, stanu posiadania, gustów i ról społecznych jest w przypadku miasta raczej czynnikiem warstwotwórczym i różnicującym społeczeństwo. Możemy jednocześnie wyznaczać szereg skal, na których określimy poszczególne aspekty stylów życia mieszkańców miasta, które to aspekty będą kolejnym czynnikiem różnicującym. Powiązania wzajemne pomiędzy konkretnymi aspektami stylu życia tworzą tzw. pola kulturotwórcze, które określają styl życia konkretnych osób. Choć pola te zachodzą czasem na siebie, to jednak musimy powiedzieć, że wykazują one więcej różnic, niż podobieństw, a różnice te są spowodowane zarówno pochodzeniem mieszkańców miasta, ich wykształceniem, jak i wyznawanymi wartościami. G. Simmel wprowadza definicje miasta, określając je jako formę wspólnoty, zapewniającej jednostce pewien rodzaj i stopień wolności osobistej, nie posiadającej odpowiednika w innych warunkach. Na tym ujęciu bazują kulturowe i antropologiczno - społeczne definicje miasta, podkreślające anonimowość życia osobistego i tolerancję wobec nietypowych zachowań.

Opisane wyżej różnice kulturotwórcze są trudne do zmierzenia i opisywania w sprawdzalnych kategoriach, co wykazał właśnie G. Simmel rozważając kwestie kształtowania się kultury współczesnego miasta. Dla każdego środowiska kultury stosunek, w jakim jej duch obiektywny (wytwory) znajduje się do dusz subiektywnych osobowości ludzi) posiada najwyższe znaczenie, bo przezeń określa się styl życia, jeśli bowiem styl jest formą mogącą zawrzeć i wyrazić dowolnie treść rozmaitą, to przy najróżnorodniejszych zawartościach kulturalnych stosunek między duchem obiektywnym i subiektywnym może być jednakowy ze względu na ilość, wysokość stopnia i tempo rozwojowe. Simmel uznawał tzw. grę sił między wytworami człowieka i jego stosunkiem do nich za podstawę dynamiki kulturowej, a bądź co bądź miasto jako organizm społeczny jest właśnie organizmem dynamicznym, rozwijającym się i zmieniającym w miarę przeobrażeń demograficznych, kulturowych i cywilizacyjnych. Dynamika zmian obrazu miasta wiąże się z powiązaniem aspektów stylu życia i z wykształceniem, zawodem, zarobkami i pochodzeniem społecznym. Możemy się w związku z tym zastanawiać na ile stwierdzenie o mieście jako zbiorze jednostek powiązanych wspólnym stylem życia jest właściwe, szczególnie w obliczu przemian zachodzących po roku 1989. Jeśli chodzi o typowo socjologiczne koncepcje teoretyczne miasta, to można wyróżnić wśród nich tzw. teorię średniego zasięgu, które to podejście zostało wyprowadzone z takich ujęć problemu, jak strukturalizm, funkcjonalizm, czy postmodernizm, a w samych opracowaniach i badaniach rzeczywistości miejskiej sięgano po teorie takie jak;

  • teorie ekologiczne, (zasadzające się na ekologii społecznej i występujące głównie w pracach szkoły chicagowskiej);
  • teorie socjokulturowe, z których wyraźnie wyróżnia się konceptualne podejście Floriana Znanieckiego;
  • teorie strukturalno - funkcjonalne;
  • koncepcje semiotycznej analizy;
  • teorie interakcjonizmu społecznego;
  • teorie socjopsychologiczne (mapy mentalne miasta w ujęciu Kevina Lyncha);

Interesujące są teorie systemowe, badające miasto w różnych ustrojach społecznych i zakładające w swym paradygmacie istnienie miasta jako systemu złożonego, otwartego i dynamicznego. Badania porównawcze pomiędzy miastami kapitalistycznymi, a "socjalistycznymi" (głównie chińskimi) doprowadza do niezwykle ciekawych wniosków. Innym, ciekawym podejściem są próby badania miasta współczesnego w ramach tzw. ujęcia neoliberalnego, zasadzającego się na myśli klasyków ekonomii Fryderyka Augusta von Hayeka, Miltona Friedmana, czy Ludwika von Misesa. Autorzy tej koncepcji opowiadali się za stworzeniem tzw. miast libertariańskich, które charakteryzowałyby się zmniejszeniem obciążeń podatkowych, prywatnych inwestycji w tzw. "strefach przedsiębiorczości", np. w opuszczonych centrach miast, ulegających degradacji. Teorie te operują takimi miernikami jak:

  • zmniejszenie wpływów państwa i władz miasta;
  • prywatyzacja;
  • malejące znaczenie planowania przestrzeni miejskich;
  • ograniczenie regulacji do niezbędnych przepis budowlanych;

Kontynuatorem tych koncepcji na gruncie polskim jest Janusz Korwin - Mikke, który w jednym ze swych felietonów przedstawił możliwość tworzenia miast do których deportowani byliby obywatele nie płacący podatków. W miastach tych obowiązywałaby pełna wolność, a osoby nie płacąc podatków byłby również pozbawione ochrony państwa.

Krótki przegląd definicji pojęcia miasta wykazał, że tak naprawdę współczesna nauka zasadza się bardziej na różnicowani paradygmatów i konkretnych definicji, niż na szukaniu elementów wspólnych, w związku z czym stwierdzenie faktycznego znaczenia pojęcia jest trudne. Związki teorii z praktyką zdają się być coraz luźniejsze, tym bardziej, ze zapytanie człowieka "z ulicy" czym jest miasto spotkałoby się z jego daleko idącym zdziwieniem. Jednak najprawdopodobniej tak jest z najprostszymi z pozoru pojęciami. Bądź co bądź naukowcy biedzą się nad zdefiniowaniem życia, bytu, prawdy, myślenia, czy człowieka, więc miasto nie jest tu wyjątkiem.

Trzeba stwierdzić, że miasta funkcjonujące w krajach byłego socjalizmu realnego potrzebują nowych rozwiązań naukowych i badania ich z punktu widzenia przynależności do kultury, która wydała te właśnie organizmy. Jest to konieczne, jeśli zauważymy, że miasto jako obiekt badań był głównie przedmiotem zainteresowania autorów anglosaskich, a polskie opracowania tematu powstawały głównie w okresie realnego socjalizmu i jako takie były naznaczone politycznym widzeniem tematu i ciągotami autorów do dopasowywania swych koncepcji, co umożliwiłoby wykazanie konkretnych zjawisk społecznych takich jak powstawanie społeczeństwa "bezklasowego", czy zanikanie zjawisk społecznych istotnych dla zrozumienia tematu.


PORTAL POWIATU TARNOGÓRSKIEGO
www.tg.net.pl -
www.24.edu.pl - www.gornyslask.net.pl
e-mail | redakcja Portalu Powiatu Tarnogórskiego | reklama na Portalu