Tarnogórski Program Edukacji Regionalne "Indianer"
serwis Portalu Powiatu Tarnogórskiego
www.tg.net.pl

autorstwo
: Zbigniew Markowski



CHWILA ZATRZYMANA NA WIECZNOŚĆ
Tarnowskie Góry i ich mieszkańcy na starej fotografii

  tematy powiązane:
    Jan Melcer - galeria na Krakowskiej - tekst
Dla siebie i dla innych - tekst
Ulica Krakowska - tekst
Przysłowia i mowy potoczne... - tekst źródłowy
Krakowska - ulica w sercu miasta - scenariusz lekcji
dawne fotografie - fotografie
Piękno tej ziemi - scenariusz lekcji
Obraz miasta i styl życia mieszkańców jako wyznacznik odrębności - scenariusz lekcji
Tarnogórskie obrazy światłem malowane - scenariusz lekcji
   

- pobierz poniższy tekst w formacie Microsoft Word -

Cele:

  • Ukierunkowanie na dostrzeganie bogactw oraz wielowymiarowości dziedzictwa kulturowego
  • Rozbudzenie zainteresowania materialnym dorobkiem przodków
  • Zapoznanie z historią fotografii
  • Ukazanie różnych funkcji fotografii - dokumentalnej, artystycznej, poznawczej, sentymentalnej, emocjonalnej
  • Ukazanie starych fotografii jako dziedzictwa kulturowego i świadectwa minionych czasów
  • Pogłębiania wiedzy o miejscowości, w której mieszka uczeń
  • Zachęcenie do usystematyzowanego zbierania strych fotografii
  • Kreowanie zachowań sprzyjających ochronie dziedzictwa kulturowego
  • Rozwijanie umiejętności brania swobodnego udziału w dyskusji

Przebieg lekcji

Zadania nauczyciela

  • Przed przeprowadzeniem lekcji polecenie uczniom przyniesienia starych fotografii związanych z ludźmi i regionem
  • Wyznaczenie osoby do przeczytania wiersza Jana Twardowskiego: Stare fotografie (załącznik nr 1)
  • Przeprowadzenie wspólnie z uczniami analizy i interpretacji wiersza pod kątem jego problematyki, ze szczególnym zwróceniem uwagi na środki artystyczne, dzięki którym poeta wyraził obrazy zatrzymane w kadrze starej fotografii
  • Wyjaśnienie/przypomnienie pojęcia "fotografia" i przedstawienie jej genezy(załącznik nr 1 do scenariusza Tarnogórskie obrazy światłem malowane)
  • Przeprowadzenie mini konkursu skojarzeń - uczniowie w parach, tak jak siedzą w ławkach, piszą skojarzenia do słowa fotografia. Wygrywa ta para, która w podanym przez nauczyciela czasie wymieni najwięcej skojarzeń.
  • Pogadanka na temat fotografii jak świadka minionych czasów i jako dziedzictwa kulturowego (załącznik nr 2)
  • Przyniesione przez uczniów stare fotografie, zostają umieszczone razem w jednym pudełku. Każdy z uczniów podchodzi do pudełka, losowo wybiera jedno zdjęcie, pokazuje je pozostałym uczniom i opowiada historię tego zdjęcia, tak jakby był osobą stojącą z aparatem fotograficznym i robiącą właśnie to zdjęcie. Zdjęcia przed włożeniem do pudełka należy podpisać ołówkiem, aby każdy uczeń mógł odebrać po skończonej lekcji przyniesione przez siebie zdjęcia.
  • Zachęcenie uczniów do założenia albumów ze starymi rodzinnymi fotografiami i opisania ich, kogo/ co przedstawiają, kiedy zostały wykonane. W tym celu uczniowie powinni porozmawiać zwłaszcza z seniorami swoich rodów, którzy być może pamiętają również, kto robił te zdjęcia a także posiadają inne zdjęcia, które mogą wzbogacić rodzinny album strych zdjęć.
  • Przeprowadzenie dyskusji kończącej lekcję na temat: Czego możemy dowiedzieć się ze starych fotografii o życiu naszych przodków i o nich samych?
  • Polecenie wykonania pracy domowej - wypracowania na temat: Co Twoim zdaniem miał na myśli autor wiersza Stare fotografie pisząc "tylko fotografie nie liczą się z czasem".

Zadania dla uczniów

  • Przyniesienie starych fotografii
  • Wysłuchanie ze zrozumieniem wiersza Jana Twardowskiego Stare fotografie
  • Aktywny udział w analizie i interpretacji wiersza
  • Wysłuchanie wykładu na temat historii fotografii
  • Wymyślnie skojarzeń do słowa fotografia
  • Aktywny udział w pogadance na temat fotografii jak świadka minionych czasów i jako dziedzictwa kulturowego
  • Aktywny udział w dyskusji: Czego możemy dowiedzieć się ze starych fotografii o życiu naszych przodków i o nich samych?
  • Wykonanie pracy domowej - napisanie wypracowania na temat: Co Twoim zdaniem miał na myśli autor wiersza Stare fotografie pisząc: "tylko fotografie nie liczą się z czasem".

Metody i formy pracy

  • Wykład, pogadanka, słuchanie ze zrozumieniem, dyskusja, analiza i interpretacja wiersza, drama, łańcuch skojarzeń, praca pisemna

Pomoce dydaktyczne

Stare fotografie z prywatnych zbiorów rodzinnych uczniów, wiersz J. Twardowskiego Stare fotografie (załącznik nr 1), tekst Z. Markowski: Jan Melcer - galeria na Krakowskiej, B. von Brauchitsch: Mała historia fotografii, Cyklady, Warszawa 2004, N. Rosenblum: Historia fotografii światowej, Baturo i Grafis Projekt, Bielsko-Biała 200S, S. Sikora: Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Instytut Sztuki PAN, Izabelin 2004

Osiągnięcia

Uczeń potrafi:

  • Wyjaśnić pojęcie "fotografia" i przedstawić jego genezę
  • Dostrzec znaczenie fotografii dla przodków
  • Dostrzec znaczenie starych fotografii jako źródeł wiedzy o życiu przodków
  • Opowiedzieć o funkcjach fotografii - dokumentalnej, artystycznej, poznawczej, sentymentalnej, emocjonalnej
  • Postrzegać stare fotografie jako dziedzictwo kulturowe
  • Analizować i interpretować poezję
  • Brać udział w dyskusji

Uczeń kształci:

  • Zdolność dostrzegania bogactw oraz wielowymiarowości dziedzictwa kulturowego
  • Umiejętność doceniania dorobku materialnego przodków jako świadectwa minionych lat
  • Zachowania sprzyjające ochronie dziedzictwa kulturowego
  • Świadomość, że stare fotografie są elementem wspólnego dziedzictwa kulturowego
  • Umiejętność brania udziału w dyskusji
  • Poprawność wypowiedzi ustnej i pisemnej
  • Ciekawość otaczającego go świata

Ściąga dla nauczyciela

Załącznik nr 1

Stare fotografie
Jan Twardowski

Tylko fotografie nie liczą się z czasem
pokazują babcię jak chudą dziewczynkę
z wiosną na czerwonych gałęziach wikliny
jej piłkę przed pół wieku i wróble jak liście
jej warkoczyk tak wierny jak anioł prywatny
jej skakankę jak prawdę bez łez i pożegnań
biskupa w krótkich majtkach na wysokim płocie
fotografie najchętniej ocalają dziecko
wolą uśmiech niż ostre dogmatyczne niebo
również serce co się dyskretnie spóźniło
pokazują wakacje bezlitosne lato
z psem spotkanie pomiędzy pszenicą i owsem
zwłaszcza gdy życie ucieka jak balon
i ślimak chodzi z domem swym bezdomny
kamień z twarzą królewską który nie skamieniał
przed dworem co się spalił siostry cieknie w pasie
dowcipne choć zegarek im płakał na rękach
wspomnienie 6 klasy stygnące jak perła
z dyrektorem jak z ssakiem niewinnym pośrodku
umarł nie zmartwychwstał by odejść jak człowiek
staw pożółkły jak topaz i żabę z talentem
kiedy szczygieł z ogrodu przenosi się w pole
nawet trawę co zawsze wykręci się sianem
krajobraz co już przeszedł dawno w geografię
i oczy już za wielkie by stać je na rozpacz

Załącznik nr 2

Prawie w każdym domu w zakamarkach szuflady, szafy czy też w skrzyni na strychu leżą stare rodzinne albumy czy też pojedyncze fotografie. Na tych, nierzadko zapominanych, kartonikach często w kolorach sepii utrwalona jest pamięć o ludziach, którzy już odeszli, o miejscach, których już nie ma, o wydarzeniach z przeszłości, o ulotnych chwilach, które już nigdy się nie powtórzą. W fotografiach żyją wspomnienia, które skłaniają do zadumy i refleksji nad mijającym czasem. Fotografie te są też dokumentacją życia naszych przodków. Możemy dowiedzieć się z nich, jak spędzali wolny czas, jak ubierali się, jakimi sprzętami otaczali się, jak wyglądały miejscowości i domy w których żyli, jakie miejsca i wydarzenia były dla nich ważne, bo zostały uwiecznione na fotografii. Urok starych fotografii pozwala odtwarzać z nostalgią na nowo losy ludzi i miejsc, pozwala ocalić od zapomnienia ludzi i miejsca, które tak jak ludzie zmieniają się i przemijają. Współcześnie fotografie towarzyszą nam praktycznie od dnia narodzin. Każdy z nas ma stosy swoich zdjęć, na kocyku, ze smoczkiem, z pierwszym urodzinowym tortem, ze szkolnej wycieczki itd. Kiedyś jak ktoś chciał mieć portret ważnej dla niego osoby zamawiał go u malarza dziś wystarczy zrobić jej zdjęcie. Dla nas fotografia jest czymś naturalnym dla naszych przodków pierwsze fotografie były czymś magicznym i wręcz bajkowym. Dzięki rozwojowi fotografii nasi przodkowie mogli zapoznać się z odległymi miejscami, wcześniej znanymi ich tylko z opisów, rzadziej ze szkiców, rysunków czy obrazów. Początkowo na fotografie mogli pozwolić sobie tylko najbardziej zamożni ludzie. Fotografia posiadała wyjątkowy i odświętny charakter, stanowiła też bardzo cenną pamiątkę.

Fotografie były pieczołowicie przechowywane - naklejano je na ozdobne tekturki, oprawiano w misterne ramki i tak oprawione wieszano na ścianach bądź ustawiano na komodach. Były one dumą ich właścicieli. W latach sześćdziesiątych XVIII wieku fotografie stały się modnymi upominkami dla krewnych i znajomych. Do ich przechowywania zaczęto wyrabiać specjalne albumy, często oprawione w skórę i metalowe okucia oraz specjalne skrzynie. Dzięki dbałości o fotografie mamy dziś możliwość oglądania wizerunków całych rodzin zgromadzonych w fotograficznym atelier na tle krajobrazów malowanych na płótnie, czy też w otoczeniu wazonów z kwitami lub, zwłaszcza w przypadku fotografii dzieci, z pluszowymi misiami. Fotografowaniem ludzi zajmowali się również wędrowni fotografowie i im zawdzięczamy możliwość oglądania całych rodzin w domowym wnętrzu, ustawionych przed domem czy też na tle krajobrazu. Z czasem fotografowanie stawało się tańsze i łatwiejsze ze względu na pojawienie się tańszych i prostszych w obsłudze aparatów fotograficznych, co wpłynęło na rozwój fotografii amatorskiej i liczbę wykonywanych zdjęć. W okresie międzywojennym fotografia cieszyła się niesamowitą popularnością - fotografowali nieomal wszyscy i to nie tylko z powodu szczególnych okazji. To przede wszystkim właśnie z tych zdjęć czerpiemy dziś wiedzę o tym jak wyglądało ówczesne życie, niewyreżyserowane przez fotografa. Fotografia pełniła tez swoista rolę w korespondencji emigracyjnej. Otrzymywanie w korespondencji zdjęcia było przyczyna ogromnego szczęścia. Cieszyło szczególnie tych, którzy pozostali w domu. Z przesyłanych zdjęć wyciągano wnioski o statusie emigranta, zmianach w wyglądzie a także często i os stanie psychicznym. Zdjęcia z duma pokazywane były dalszej rodzinie, znajomym i sąsiadom.

Nierzadko zdjęcia wykonywano wspólnie z innymi emigrantami a w listach proszono o rozdanie ich rodzinie skazując, komu należy je dać, gdy przysłano kilka sztuk. W okresie obu wojen również przesyłano sobie zdjęcia aby w ten sposób utrzymać ze sobą kontakt. Fotografia podtrzymywała w ten sposób więzi pomiędzy rozdzielonymi członkami rodziny. Fotografie niekiedy były również niszczone. Najczęstszym aktem niszczeni fotografii było jej podarcie. Zniszczenie zjecie wiąże się z chęcią zaprzeczenia czegoś istnienia i chęci zapomnienia o nim. Jest symbolicznym aktem zniszczenia przeszłości utrwalonej na fotografii. Niszcząc zdjęcia człowiek symbolicznie wyraża myśli i uczucia jakie żywi do osoby utrwalonej na fotografii. Niszczenie zdjęć jest przeciwieństwem ich zbierania - niszczy się by zapomnieć, zbiera by pamiętać. Dla nas stare fotografie, tak jak już powiedziano są przede wszystkim świadectwem dziejów minionych i pamięcią o naszych przodkach.

Mają wartość sentymentalną i stanowią źródłowy dokument zwierający wiele cennych informacji o życiu codziennym i ważnych wydarzeniach, o historii, kulturze i gospodarce regionu. Zdjęcia z rodzinnych zbiorów zawierają wiele informacji, które poszerzają naszą wiedzę o życiu naszych przodków, na ich podstawie można konstruować wnioski dotyczące życia szerszej społeczności. Do fotografii utrwalających obraz minionej epoki należą zarówno fotografie wykonywane z okazji ważnych wydarzeń rodzinnych takich jak śluby, wesela, chrzciny, pierwsza komunia, jubileusze, pogrzeby, fotografie dokumentujące naukę szkole, uczestnictwo w wycieczkach służbę wojskową, pracę zawodową, codzienne zajęcia w domu, ogrodzie, warsztacie rzemieślniczym jak i fotografie przedstawiające portrety, krajobrazy, architekturę, fotografie dokumentujące działania wojenne, katastrofy itp. Każde stare zdjęcie ma swoją unikatową wartość. W socjologii i antropologii wykrzykuje się już od dawna fotografie, które służą jako materiał w różnorodnych analizach. Zresztą często mówi się, ze fotografia i socjologia powstały w tym samy czasie.

Przekaz fotograficzny ograniczony w czasie i przestrzeni może służyć do odczytywania rzeczywistości społecznokulturowej. Stanowić może opis kultury poprzez kontekst otoczenia, wytwory kultury, ukazanie człowieka przez pryzmat jego relacji z rzeczywistością oraz samego człowieka przez pryzmat jego relacji z rzeczywistością i jego widzenie świata przez obiektyw aparatu fotograficznego. W naukach o kulturze związana z fotografią problematyka określana jest terminem antropologii wizualnej lub antropologii obrazu. Fotografię można interpretować i analizować w różny sposób - można odbierać ją jako dokument wyrażający obiektywną prawdę oraz jako sztukę służącą kreacji i działaniom twórczym. Początkowo fotografię traktowano jako proces niekreacyjny, dlatego stare fotografie mają postać dokumentu.

Współcześnie fotografia obok dokumentowania codzienności (fotografia dokumentalna najczęściej wykorzystywana jest przez mass media) powszechna jest w reklamie (fotografia komercyjna) i sztuce gdzie służy również kuracji rzeczywistości. Oglądanie fotografii zawiera również element wspominania i przedłużania pamięci, o tych i o tym, co już minęło. Niewątpliwie wiele faktów i szczegółów odeszłyby w zapomnienie gdyby inni nie zachowywali wspomnienia o nich. Nierzadko też napisane na fotografiach dedykacje poruszają emocje i stają się przyczynkiem do sentymentalnych podróży w czasie. Oglądanie zdjęć pełni funkcję społeczną, bowiem aktywizuje rodzinę do słuchania i oglądania, co skłania do snucia opowieści i wyzwala wspomnienia. Najczęściej inspiratorami takich chwil są dzieci. Dzieci zdobywają w ten sposób wiedzę o własnej rodzinie, mają szans poznać kogoś, kogo nie mogą już zobaczyć, usłyszeć rodzinne historie a także niekiedy uczestniczyć w zabawnych sytuacjach, kiedy członkowie rodziny mają odmienne zdanie co do utrwalonych na fotografii wydarzeń, osób czy dat. Fotografie z dawanych lat są niezaprzeczalnym dowodem na istnienie czegoś ale zarazem uświadamiają upływ czasu.


PORTAL POWIATU TARNOGÓRSKIEGO
www.tg.net.pl -
www.24.edu.pl - www.gornyslask.net.pl
e-mail | redakcja Portalu Powiatu Tarnogórskiego | reklama na Portalu