Tarnogórski Program Edukacji Regionalne "Indianer"
serwis Portalu Powiatu Tarnogórskiego
www.tg.net.pl

autorstwo
: Zbigniew Markowski



TARNOGÓRSKIE OBRAZY ŚWIATŁEM MALOWANE

  tematy powiązane:
    Jan Melcer - galeria na Krakowskiej - tekst
Dla siebie i dla innych - tekst
dawne fotografie - fotografie
Piękno tej ziemi - scenariusz lekcji
Obraz miasta i styl życia mieszkańców jako wyznacznik odrębności - scenariusz lekcji
Chwila zatrzymana na wieczność - fotografie - scenariusz lekcji
   

- pobierz poniższy tekst w formacie Microsoft Word -

Cele

  • Zachęcanie do zainteresowania materialnym dorobkiem przodków
  • Stymulowanie intelektualnego i emocjonalnego rozwoju poprzez aktywność twórczą
  • Zapoznanie z genezą fotografii
  • Praktyczne zapoznanie ze sprzętem używanym przez przodków - camera obscura
  • Pogłębiania wiedzy o zabytkach i miejscowości, w której mieszka uczeń
  • Kreowanie zachowań sprzyjających ochronie dziedzictwa kulturowego
  • Zachęcenie do planowego poszerzania i pogłębiania wiedzy o miejscowości, w której mieszka uczeń

Przebieg lekcji

Zadania nauczyciela

  • Przed przeprowadzeniem lekcji polecenie uczniom przyniesienia materiałów potrzebnych do wykonania camera obscura
  • Przedstawienie genezy fotografii i działania camera obscura (załącznik nr 1)
  • Polecenie wykonania camera obscura - każdy uczeń wykonuje swoją (instrukcja wykonania camera obscura - załącznik nr 2)
  • Praca w terenie - odwzorowanie zabytków tarnogórskich za pomocą camera obscura. Na wycieczkę należy oprócz camera obscura zabrać coś do zasłonięcia camera obscura i głowy, ołówki i gumki
  • Polecenie obróbki artystycznej otrzymanych za pomocą camara obscura szkiców
  • Polecenie zredagowania notki zawierającej informacje o obiekcie na obrazku - przedstawienie materiałów źródłowych, z których uczniowie mogą skorzystać przygotowując opracowania. (Zob. http://www.tg.net.pl/indianer dział "Literatura")
  • Polecenie przygotowania kart zabytków zawierających wykonany obrazek oraz notkę o danym zabytku (więcej załącznik nr 2)
  • Przeprowadzenie prezentacji wykonanych kart
  • Sporządzenie albumu obrazków tarnogórskich zabytków/ekspozycji wystawowej
  • Podsumowanie lekcji dyskusją na temat wrażeń uczniów z odbytego doświadczenia z camera obscura i uzyskanego za jej pomocą obrazka obiektu zabytkowego
  • Zachęcenie uczniów do założenia albumów ze zdjęciami, obrazkami, szkicami, pocztówkami itp. tarnogórskich zabytków

Zadania dla uczniów

  • Przyniesienie materiałów potrzebnych do wykonania camera obscura
  • Wysłuchanie wykładu na temat genezy fotografii i działania camera obscura
  • Wysłuchanie instrukcji budowy camera obscura
  • Wykonanie camera obscura
  • Udział w doświadczeniu z camera obscura - wykonanie szkicu obiektu przy użyciu camera obscura
  • Artystyczne opracowanie wykonanego szkicu
  • Przygotowanie notki o szkicowanym obiekcie
  • Przygotowanie karty z obrazkiem i notką do albumu
  • Prezentacja wykonanej karty
  • Podzielnie się własnymi wrażeniami z przeprowadzonego doświadczenia z camera obscura i uzyskanego za jej pomocą obrazka obiektu zabytkowego

Metody i formy pracy

  • Wykład, instruktaż, praca manualna, doświadczenie, ekspresja artystyczna, samodzielne zdobywanie wiedzy, analiza materiałów źródłowych, wycieczka, dyskusja, prezentacja

Pomoce dydaktyczne

  • camera obscura (tekturowe pudełka po butach, folia aluminiowa, czarna farba, kalka techniczna, czarna taśma izolacyjna), farby plakatowe, pędzle, kredki, nożyczki, klej, dziurkacz, kartki z bloku technicznego A4, wstążka, tekst: Z. Markowski: Jan Melcer galeria na Krakowskiej http://www.tg.net.pl/indianer, B. von Brauchitsch: Mała historia fotografii, Cyklady, Warszawa 2004, N. Rosenblum: Historia fotografii światowej, Baturo i Grafis Projekt, Bielsko-Biała 2005, informatory i przewodniki po Tarnowskich Górach (wybór literatury http://www.tg.net.pl/indianer dział "Literatura")

Uczeń potrafi

  • Wyjaśnić pojęcie "fotografia" i przedstawić jej genezę
  • Wykonać camera obscura i omówić zasadę jej działania
  • Pracować zgodnie z instrukcją
  • Wykonać obrazek posługując się camera obscura
  • Korzystać z informatorów i przewodników
  • Zaprezentować wykonaną pracę
  • Dzielić się wlanymi wrażeniami i emocjami

Uczeń kształci

  • Zdolność dostrzegania bogactw oraz wielowymiarowości dziedzictwa kulturowego
  • Zachowania sprzyjające ochronie dziedzictwa kulturowego
  • Umiejętność dzielenia się wlanymi wrażeniami i emocjami
  • Twórczą inicjatywę
  • Poprawność wypowiedzi ustnej
  • Umiejętność prezentacji
  • Zdolności manualne
  • Ciekawość otaczającego go świata

Ściąga dla nauczyciela

Załącznik nr 1

Termin "fotografia", pochodzi od dwóch greckich słów: "fos"- światło, "grafo" - rysuję. Terminu tego użył po raz pierwszy Anglik Wilhelm Herschel, który na dwadzieścia lat przed opatentowaniem wynalazku fotografii odkrył tiosiarczan sodu - substancję do dziś stosowaną do utrwalania materiałów światłoczułych. Ponieważ fotografie dawniej "zdejmowano" stąd pojęcie "zdjęcie". Można przyjąć, że historia fotografii rozpoczęła się około 900 roku naszej ery, kiedy to arabscy - jak podają jedne źródła - albo chińscy według innych - astronomowie wymyślili urządzenie nazwane camera obscura (z łac. ciemna skrzynka), które służyło do obserwacji nieba. Pierwszy jej opis pochodzi z roku 1200 i jest autorstwa arabskiego matematyka z Basry, który podał sposób wykorzystywania camera obscura do obserwacji zaćmień Słońca. Nie wiadomo jednak czy camera obscura nie była znana wcześniej, już w starożytnej Grecji, ponieważ Euklides w swoim dziele pod tytułem Optyka. Nauka o perspektywie opisał prostoliniowe rozchodzenie się światła oraz możliwość powstawania obrazu po przejściu promieni słonecznych przez niewielki otwór. Camera obscura, zwana później też kamerą otworkową składa się z poczernionego wewnątrz pudełka, aby redukować odbicie światła. Na jednej ściance pudełka znajduje się niewielki otwór spełniający rolę obiektywu, a na drugiej, przeciwległej matowa szyba, przydymiona szyba lub kalka techniczna. Ścianka ta nazywana jest matówką. Promienie światła wpadające przez otwór rysują na szybie odwrócony i pomniejszony obraz. Jeśli w miejsce szyby wstawi się kliszę fotograficzną otrzyma się zdjęcie.

W roku 1270 polski uczony Witello stosował camera obscura do obserwacji słońca, kilka stuleci później używał jej Mikołaj Kopernik do obserwacji zaćmień słońca. Kamerę otworkową udoskonalił Leonardo da Vinci, który używał jej do określania perspektywy, a także dokonał szczegółowego teoretycznego opisu camera obscura. Girolamo Cardano w roku 1550 zastąpił otwór kamery pojedynczą soczewką skupiającą. Powstałe urządzenie uważa się za pierwowzór aparatu fotograficznego. Jednak na powstanie aparatu trzeba było poczekać jeszcze klika stuleci. Johann Heindrich Schulze w roku 1772, wykorzystując odkrycie z 1556 roku Georga Fabriciusa, że chlorek srebra zaczernia się pod wpływem promieni słonecznych, uzyskał pierwsze odwzorowanie obrazu na światłoczułym chlorku srebra zmieszanym z białą kredą. Fabricius uzyskał pierwszy, aczkolwiek nie dający się jeszcze utrwalić, obraz fotograficzny. Pierwsze camera obscura miały wielkość dużej skrzyni czy nawet izby. Dopiero w XVII wieku zakonnik Johann Zahn zmniejszył jej rozmiary. Na przestrzeni wieków różne grupy ludzi w różny sposób i w różnych celach używały camera obscura. Służyła astronomom do obserwacji rocznych torów po jakich porusza się słońce, plam słonecznych i księżyca. Artyści malarze przenosili trójwymiarowy obraz natury na dwuwymiarowy podkład malarski, używano jej do wykreślania perspektywy.

Metodę rejestracji obrazu za pomocą kamera obscura stosował i malarz Bernardo Bellotto, zwany Canaletto do tworzenia obrazów osiemnastowiecznej Warszawy. Camera obscura umożliwiała bezbłędne ustalania proporcji budynków oraz perspektywy. Po II wojnie światowej według obrazów Canaletta odtworzono w stolicy wygląd wielu zniszczonych budowli. Pierwszy trwały obraz przy pomocy zmodyfikowanej camera obscura uzyskał francuski nauczyciel i oficer armii napoleońskiej Niecephore Niepce w roku 1826. Opracowana przez niego technika została nazwana heliografią. W roku 1829 poznał on Louisa Mandé Daguerra, z którym założył spółkę Niepce - Daguerre, by prowadzić prace nad udoskonaleniem metody fotografowania. Cztery lata później Niepce zmarł, Daguerr sam kontynuował dalsze badania. W roku 1838 opracował technikę zdjęciową, nazwaną od jego nazwiska dagerotypią. Powierzchnię metalowej płytki nasączał jodkiem srebra, a następnie naświetlał od kilku do kilkunastu minut. Po wywołaniu w związkach rtęci i utrwaleniu otrzymywał gotowy dagerotyp. Technikę tę publicznie ogłosił w 1839 roku. Publiczna odsłona dokonań Daguerre'a skłoniła angielskiego uczonego Williama Henry'ego Foxa Talbota do ogłoszenia wyników swoich badań. Talbot pracował nad wynalezieniem metody kopiowania obrazów od 1834 roku. Jego metoda oparta była na procesie negatywowo - pozytywowym. Najpierw naświetlał negatyw, a następnie przekopiowywał go na papier pokryty światłoczułą substancją. Pierwszy negatyw otrzymał w 1835 roku, czyli na cztery lata przed oficjalnym opatentowaniem wynalazku fotografii. Od 1840 roku zaczęto stosować tę technikę, nazywając ją od nazwiska jej autora talbotypią. Talbot w roku 1843 założył niedaleko Londynu pierwszy masowy zakład produkcji odbitek fotograficznych, a kilka lat później wydał pierwsze na świecie ilustrowane fotografiami dzieło. Ważnym wydarzeniem w dziejach historii fotografii było wynalezienie przez Richarda Leach Maddoxa suchej płyty żelatynowej, która zapewniła fotografom dużo większą swobodę.

Odkrycie to spowodowało dynamiczny rozwój przemysłu fotochemicznego. Udoskonalenia techniczne jakie zostały wprowadzone przez Maddoxa przyczyniły się także do późniejszego rozkwitu fotografii amatorskiej. Jednak najbardziej rewolucyjnym krokiem umożliwiającym rozwój fotografii był wynalazek George'a Eastmana, który zastąpił szklaną płytkę bromową negatywem opartym na taśmie celuloidowej. Eastman założył w 1882 roku Eastman Kodak Company a w roku 1888 wyprodukował prosty aparat fotograficzny Kodak będący pierwszym aparatem na błonę zwojową, dzięki czemu rozpowszechnił na wielką skalę fotografię amatorską. Wiadomości na temat wynalazku fotografii bardzo szybko dotarły również do Polski, która w tym czasie znajdowała się pod zaborami. Pierwsze artykuły na temat fotografii ukazy się na początku 1839 roku. Pierwsze rodzime dagerotypy powstały w tym samym roku. W roku 1856 ukazał się pierwszy polski podręcznik fotografowania, który wielokrotnie był wznawiany. Za najważniejszego polskiego fotografa XIX wieku uważa się Karola Beyera, który był wybitnym portrecistą a także pionierem fotografii naukowej i krajoznawczej. Powstanie styczniowe w 1986 roku przyczyniło się do powstania fotografii politycznej, która rozumiana była jako forma agitacji oraz walki politycznej. Zakłady fotograficzne początkowo powstawały w Warszawie a następnie w Krakowie i Lwowie.

Dzięki coraz bardziej udoskonalonej technice fotografii w końcu XIX w. zaczęła rozwijać się fotografia prasowa. Za pierwszego polskiego fotografa prasowego uważany jest Konrad Brandel, który w 1881 skonstruował "fotorewolwer" do zdjęć migawkowych, jednak bardziej nowoczesne prace m.in. z Egiptu wykonał Łukasz Dobrzański na początku XX w., stały współpracownik "Tygodnika Ilustrowanego", znany i nagradzany na fotograficznej scenie międzynarodowej. W roku 1891 w Lwowie powstał pierwszy Klub Miłośników Sztuki Fotograficznej, a w 1901 roku powstało Warszawskie Towarzystwo Fotograficzne, które dało początek legalizacji podobnych organizacji fotograficznych na terenie zborów. W 1930 roku w Warszawie powstał Foto - Klub Polski, który był prywatną organizacją założoną przez najwybitniejszych ówczesnych polskich fotografów. Na Śląsku profesjonalne zakłady fotograficzne zaczęły powstawać w większych miastach w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Jednym z pierwszych profesjonalnych zakładów fotograficznych w Tarnowskich Górach był zakład fotograficzny Jana Melcera (więcej Z. Markowski: Jan Melcer - galeria na Krakowskiej http://www.tg.net.pl/indianer). Pierwszymi klientami zakładów fotograficznych byli przeważnie przedstawiciele wyższych klas społecznych, w tym mieszkających na wsi. Cena za usługę fotografa sprawiła, że na ofertę tę początkowo stać było tylko najbogatszych. Z czasem i rozwojem technik fotografowania fotografowanie stawało się coraz bardziej powszechne.

Lata po drugiej wojnie światowej to ogromne przyspieszenie, rozwój nowych technologii. Istnym wynalazkiem było powstanie fotografii barwnej, której amatorski rozwój miał miejsce w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. Jednym z najnowszych wynalazków w dziedzinie fotografii jest fotografia cyfrowa, która nie wymaga jakichkolwiek procesów chemicznych, ponieważ może być oglądana za pomocą cyfrowych przeglądarek (np. programów komputerowych, odtwarzaczy dvd a nawet ekranów telefonów komórkowych). Współczesna fotografia perfekcyjnie odzwierciedla rzeczywistość. Możemy podziwiać fotografie odległych planet, zdjęcia DNA robione pod mikroskopem elektronowym, zdjęcia robione w ultrafiolecie i w podczerwieni, zdjęcia robione pod wodą, wykonane z satelitów i z samolotów. Prawie każdy telefon komórkowy ma wbudowany aparat fotograficzny. Czy jednak zdjęcie zrobione komórką może dorównać przytłumionym barwom sepii i delikatnym retuszom starej fotografii? Pomimo udoskonalanych metod fotografowania camera obscura ma swoje miejsce nie tylko w ekspozycjach muzealnych. Do dzisiaj w pewnych dziedzinach nauki camera obscura jest niezastąpiona. Na przykład za jej pomocą kalibrowane są promienie X (Rentgena). W latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia camera obscura latała w kosmos, fizycy nuklearni używają jej do fotografowania swoich badań. Również fotografowie artystyczni chętnie z niej korzystają ponieważ uzyskany nią obraz charakteryzuje się miękkością i malarskością rysunku, rozmyciem, zakresem głębi ostrości rozciągającym się od kilkunastu centymetrów do nieskończoności. Fotografie wykonywane na materiałach barwnych mają pastelowe kolory. W historii fotografii nie można pominąć odkrycia światłoczułości. Bez niej obraz powstały w camera obscura nigdy nie zostałby utrwalony inaczej niż za pomocą rysunku.

Załącznik nr 2

Wykonanie camera obscura:

  • Wnętrze pudełka pomalować na czarno
  • Na jednym węższym boku pudełka wyciąć centralnie otwór o średnicy 2,5 cm
  • Z folii albuminowej wyciąć koło o średnicy 4 cm, w środku koła, szpilką zrobić malutki otworek - 0,1 mm do 0,3 mm
  • Przykleić koło na wycięty prostokątny otwór, tak aby dziurka znalazła się w centrum wyciętego w pudełku otworu
  • Na przeciwległej ściance pudełka wyciąć prostokąt tak, aby zostało po około 2 -3 cm z każdej strony prostokątnej ścianki pudełka
  • Otwór zakleić kalką techniczną
  • Złączyć taśma izolacyjną dokładnie wieczko pudełka ze ściankami pudełka. Wszystkie zagięcia pudełka okleić czarną taśmą izolacyjną

Tak przygotowaną camera obscura ustawić dziurką w kierunku obiektu i obserwować powstały na matówce (kalce) obraz. Naszkicować powstały obraz ołówkiem. Aby doświadczenie się udało koniecznie trzeba okryć głowę i kamerę ciemnym kocem (swetrem, kurtką itp. albo specjalną konstrukcją z większego pudła) by odizolować się od zewnętrznego światła ponieważ obraz na kalce powstaje dzięki niewielkiej ilości światła wpadającego przez mały otwór w camera obscura. Jeśli w miejsce matówki zostałaby umieszczona klisza fotograficzna lub papier światłoczuły (założone w warunkach ciemni) otrzymalibyśmy zdjęcie (czas naświetlania około 40 minut), a pudełko po butach stałoby się najprostszym aparatem fotograficznym. Camera obscura można też wykonać z metalowych pudełek np. po herbacie. Wykonując więcej otworków niż jeden można uzyskać kilka różnych obrazów (zdjęć) ponieważ każdy otworek zachowuje się jak niezależny obiektyw i tworzy oddzielny obraz.

Wykonanie albumu:

Po wyjęciu kalki ze szkicem dopracować powstały obraz i pokolorować. Bardzo oryginalnie wygląda malunek na kalce farbami plakatowymi, ponieważ kalka delikatnie się marszczy tworząc fakturę. Szkice można też pomalować kredkami, kredkami świecowymi, pastelami lub tuszami. Szkic można też przekopiować np. na karton, papier do akwareli itp. a dopiero potem pokolorować. Wykonany obrazek należy przykleić (można tez umieścić w narożnikach fotograficznych) na przedziurkowanej kartce A4 z bloku technicznego. Opisać obiekt uwieczniony na obrazku. Kartę można dowolnie ozdobić. Po wykonaniu przez uczniów kart z obrazkami i opisami należy zebrać je i połączyć w całość, a następnie oprawić w wykonane przez uczniów okładki. Z obrazków zbytków tarnogórskich można również zrobić wystawę szkolną. Jeśli zajęcia prowadzone są w kilku klasach można zrobić konkurs - wystawę na najładniejszą i najbardziej oryginalną ekspozycję z tarnogórskim obrazkami. Obrazki po oprawieniu ich np. w ramki wykonane z masy papierowej lub ciasta solnego mogą zostać sprzedane na karnawałowej zabawie organizowanej przez szkołę lub stanowić fanty w loterii.


PORTAL POWIATU TARNOGÓRSKIEGO
www.tg.net.pl -
www.24.edu.pl - www.gornyslask.net.pl
e-mail | redakcja Portalu Powiatu Tarnogórskiego | reklama na Portalu