Decoupage: część 1: akcesoria, praktyczne porady oszczędnościowe


Wywodząca się od francuskiego czasownika „decouper" oznaczającego „wycinać" nazwa techniki zdobienia przedmiotów przy użyciu motywów z serwetek czy papierowych wzorów a następnie pokrycia ich wieloma warstwami lakieru „decoupage" powstała w XX wieku. Historia decoupage zaczyna się jednak znacznie wcześniej. Nie ma zgodności, co do tego, skąd wziął się pomysł na decoupage: jedni uważają, że wywodzi się z chińskiego zwyczaju wycinania liter i cyfr do nauki pisania i liczenia oraz do wykonywania kart z życzeniami, okolicznościowych dekoracji okien, papierowych lampionów, ozdobnych pudełek i bibelotów, inni są zdania, że pochodzi ze wschodniej Syberii, gdzie plemiona Nomadów wycinakami ozdabiały groby swoich przodków. W Polsce od wieków znane były misterne łowickie wycinanki. Prawdziwa historia depcupage zaczyna się w XVII wieku, kiedy to ogromną popularnością cieszyły się sprowadzane z dalekiego wschodu meble wykańczane malowaną i inkrustowaną laką. Popyt na meble był duży i trzeba niekiedy było bardzo długo czekać, by je kupić.

Część możnych zaczęła zatrudniać znanych artystów, by rysunkami i malowidłami ozdabiali ich meble, ściany i sufity. Weneccy stolarze wykorzystując popyt na meble z laki i meble pokrywane obrazami wymyślili podrabianą lakę - lacca contrafatta. Początkowo starano się naśladować wzornictwo azjatyckie szybko jednak zaczęto kopiować rysunki i grafiki popularnych artystów i kolorować je. Przygotowane wzory wycinano, przyklejano na meble czy dekorowany przedmiot i pokrywano wieloma warstwami żywicy lub lakieru. Ponieważ na tak wykonane meble i bibeloty mogli sobie pozwolić średniozamożni, których nie było stać na kupno oryginalnych wyrobów z laki czy zatrudnienie artystów by malowali ich meble sztuka takiego zdobienia uzyskała przydomek l'arte del povero - sztuka biedaków. Łatwość ozdabiania w ten sposób przedmiotów szybko spopularyzowała decoupage wśród kobiet wysoko urodzonych i dam dworskich. Na dworze Ludwika XV ozdabiano dosłownie wszystko, co wpadło pod rękę, damy, która chciała pochwalić się swoimi umiejętnościami. Niestety w czasie tym zostało zniszczonych wiele dzieł sztuki, gdyż w ferworze tworzenia damy używały nie tylko kopii dzieła znanych artystów a wycinały też elementy z oryginalnych dzieł. Dużą polarnością decoupage cieszył się w wiktoriańskiej Anglii. Zapoczątkowano wtedy kwiecisty styl decoupage, tak bardzo lubiany teraz. Umiejętność ozdabiania przedmiotów techniką decoupage określano w ówczesnej Anglii jako styl japoński - Japanning. Do najbardziej znanych z tego okresu autorek decoupage należy Mery Delaney, która przygodę z tą techniką rozpoczęła w wieku 72 lat. Stworzyła ona ponad tysiąc prac, w tym prac w których wiernie odtworzyła rośliny i kwiaty, wycinając elementy z ręcznie barwionej bibuły. Jej prace można zobaczyć w British Museum w Londynie. W swoich dziełach technikę decoupage wykorzystywali między innymi P. Picasso i H. Matis. W dzisiejszych czasach sztuka decoupage przeżywa drugą młodość.

W sklepach z asesoriami dla plastyków można kupić (ceny nie są wygórowane) gotowe przedmioty poznaczone do ozdabiania techniką decoupage takie jak np.: wykonane z ceramiki (butle, wazony, szkatułki, pojemniki, wazy, ozdoby choinkowe, figurki, osłonki na doniczki, deski do krojenia, itp.), drewniane ( chusteczniki, pojemniki na przyprawy, tace, deski, szkatułki, pudełka, pudełka z przegródkami, szafki na klucze, wieszaki, bransoletki, elementy biżuterii, małe sekretarzyki, szafki kuchenne, miale toaletki, segregatory, kopyta szewskie, manekiny, deski do ikon, świeczniki itp.), MDF, LDF, HDF -produkty drewnopochodne (podkładki, podstawki, chusteczniki, pudełka, szkatułki, tabliczki, zawieszki, tace, podstawki pod komórki, stojaki na gazety, półki, szafki na klucze, pojemniki na długopisy, karteczki, wizytówki itp.), metalu (ocynkowane bańki, polewaczki, wiaderka, różnego rodzaju pojemniki), porcelany (patery, talerzyku, kubki, filiżanki itp.), szkła (butelki, wazony, bombki), tektury (pudełka kwadratowe, owalne, okrągłe), styropianu (figurki, jaja, bombki, elementy biżuterii, serca, wianki itp.); wydmuszki gęsie i strusie, plastikowe otwierane jaja, zegary wykonane z różnych materiałów oraz mechanizmy zegarowe różnych wielkości, cyfry samoprzylepne, wskazówki, zawieszki do zegarów ściennych. Największym atutem decoupage jest jednak wykorzystanie wszelkich, pozornie bezwartościowych już przedmiotów lub przedmiotów zniszczonych - techniką decoupage można odnowić nawet meble. Dobór wszystkich przedmiotów do dekorowania, materiałów, technik ozdabiania i wykańczania zależy wyłącznie od inwencji twórcy. Poniżej wykaz stosowanych w różnych technikach ozdabiania i wykańczania (nie wyczerpuje on wszystkich możliwości) materiałów i narzędzi do decoupage dostępnych w sklepach dla plastyków:

  • Elementy ozdobne: serwetki, papier do decoupage, dekory, drukowany i czysty papier ryżowy, liście preparowane, suszone kwiaty, metalowe płatki folii (dostępne w różnych kolorach), brokat dekoracyjny arkusze dystansowe (stosowane w technice decoupage 3D), mikrolkulki, brokat.
  • Kleje: kleje do decoupage : najlepiej wybrać jeden klej nadający się zarówno do klejenia serwetek, papieru do decoupage, papieru ryżowego; klej medium do świec i mydeł (stosowany jako klej do decoupage na świecach oraz mydłach, zmieszany w proporcjach 1:1 z farbą akrylową umożliwia malowanie na świecach i mydłach); klej medium do szkła (przykleja do szkła papier ryżowy, papier celulozowy, papier do decoupage, papierowe serwetki; zmieszany w proporcjach 1:1 z farbą akrylową umożliwia malowanie na szkle), klej do folii/złoceń (klej po wyschnięciu pozostaje lepki i nadaje się do naklejania folii w rolce, w płatkach , arkuszach; przydany do robienia ikon); klej do decoupage na tkaninach;
  • Podkłady (primery): podkład akrylowy (np. Canvas Primer - umożliwia nakładać farby akrylowe i olejne na każdy rodzaj powierzchni; szczególnie zalecany na powierzchnie gładkie, nieporowate, takie jak np. szkło, metal, ceramika nielakierowana, MDF; na powierzchni drewnianej zamyka pory i usuwa drobne nierówności; dostępny w kolorze białym i przeźroczystym (do szkła); podkład syntetyczny (np. Gesso Grunt - nadaje się do wszystkich powierzchni nietłustych, biały i czarny; Haftgrund - może być używany jako podkład i jako klej); podkład - baza kryjąca (np. Renesans wyrównuje porowate powierzchnie, szybko schnie, powierzchnia po wyschnięciu jest twarda po wyschnięciu);
  • Farby: farby akrylowe (artystyczne, hobbystyczne) na bazie wody (nadają się do malowania na materiale, papierze, kartonie, tekturze, plastiku, glinie, skórze, kamieniu, metalu; różne kolory można mieszać ze sobą a także rozwadniać, szybko schną); trójwymiarowe farby akrylowe, farby akrylowe metaliczne, farby akrylowe perłowe; farby olejne; farby strukturalne (umożliwiają dowolne modelowanie powierzchni oraz tworzenie różnych struktur przestrzennych na zdobionych powierzchniach; do robienia wzorów można wykorzystać gotowe lub samodzielnie zrobione szablony); farba strukturalna 3D ( trójwymiarowy ziarnisty efekt powierzchni); farba konturówka (do wykonania zdobień, napisów, linii konturowych; w fiolce lub tubce z nasadką posobną jak zakończenie automatyczne ołówka; dostępna w różnych kolorach); sztuczne perły w sztyfcie (przezroczyste i różne kolory, efekt perły i efekt szkła; do stosowania na każdą powierzchnię; w zależności od sposobu nałożenia można uzyskać efekt szklanej perełki, półperełki lub reliefu); płynny metal (wyjątkowo dobrze kryjącą farba na każde podłoże; daje intensywny efekt metaliczny; wszystkie kolory są ze sobą mieszalne ); liner z brokatem (dostępny w różnych kolorach relief dekoracyjny z brokatem; do wykonywania konturów, napisów i dodatkowego ozdabiania przedmiotów; daje efekt trójwymiarowości; do stosowania na papierze, ceramice, szkle itp.)
  • Lakiery/werniksy: wodny lakier ochronny w spray'u; lakiery/werniksy (dostępne są w wersji błyszczącej, matowej, satynowej); ozdobne lakiery np. lakier opalizujący (tworzący kolorowe refleksy), lakier do postarzenia złoceń (np. Laccanticante - zawiera naturalną żywicę; jednocześnie pełni rolę ochronną i nie wymaga już żadnych dodatkowych warstw ochronnych; może być stosowany jako rozpuszczalnikiem dla porporiny - po zmieszaniu tych preparatów otrzymuje się metalizowany bardzo połyskujący metalizowany kolor); lakier z drobinkami brokatu; lakier do świec; lakier krystalizujący (nadaje powierzchni błyszczący, krystaliczny wygląd); lakier fasetowany (można uzyskach efekt skóry gadów lub spękanej ziemi; w zależności od grubości warstwy lakieru fasety - płytki tworzące spękaną powierzchnię - są mniejsze lub większe; dostępny w różnych kolorach); werniks satynowy do szkła (różne kolory; metaliczna, przezroczysta farba do szkła na bazie wodnej., daje efekt "mrożonego szkła";).
  • Preparaty do spękań (crackle): Crackle (jednoskładnikowe, dwukolorowe; nakłada się na surową lub pomalowaną powierzchnię, gdy wyschnie nakłada się warstwę wybranej farby akrylowej - po krótkim czasie widoczne są pęknięcia zgodne z ruchami pędzla; można stosować również na powierzchni szklanej; Crackle Clasic (dwuskładnikowe; pęknięcia dwukolorowe; gdy farba wyschnie, nakłada się płaskim pędzlem pierwszy składnik crackle, gdy jest całkiem suchy (około 30 minut) nakłada się drugi kolor, gdy wyschnie nakłada się drugi składnik crackle idealnie suchym płaskim, po około godzinie pierwszy kolor zaczyna pękać odsłaniając kolor nałożony w pierwszej kolejności; im większa jest warstwa nałożonego drugiego preparatu tym pęknięcia są szersze i jest mniej niż przy nałożeniu cieńszej warstwy przy której pęknięcia są węższe); Crackle Sottile (dwuskładnikowe; pęknięcia przeźroczyste; można stosować na każdej powierzchni i na każdej dekoracji); Crackle Medium (dwuskładnikowe; pęknięcia przeźroczyste, efekt błyszczący: pęknięcia są bardziej widoczne niż przy zastosowaniu Cracle Sottile; tworzy błyszczącą powłokę na powierzchni i nie trzeba stosować innych preparatów ochronnych. Pęknięcia wykonane przy użyciu Cracle Sottile i Cracle Medium uwidocznienia się stosując np. wosk przyciemniający, porporinę (drobny proszek), lakier przyciemniający, preparat postarzający.
  • Inne media: preparat do cieniowania (ułatwia cieniowanie, przenikanie i mieszanie farb); medium opóźniające wysychanie farb (opóźnia wysychanie farb i zwiększa poślizg pędzla, co umożliwia wykonanie cieni wokół motywów; na szkle i ceramice poprawia przyczepności farby); media pozwalające uzyskać różne efekty na malowanej powierzchni (np. efekt marmuru, porcelany, szkła mrożonego, skóry gadów itp.); porporina (bardzo drobny metaliczny proszek do uwydatniania pęknięć wykonanych przy pomocy crackle dwuskładnikowych; mieszając porporinę z laccanticante otrzymuje się bardzo błyszczący kolor metaliczny; dostępna w proszku i paście); wypełniacz do spękań w paście (uwidacznia i eksponuje spękania crackle dwuskładnikowego, może używany na farbach olejnych, akrylowych, na złoceniach); wosk przyciemniający (nadaje powierzchni aksamitny i gładki wygląd, tworzy również warstwę ochronną; stosowany np., do wykańczania ikon); wosk neutralny (do stosowania w połączeniu z innymi materiałami: wosk z dodatkiem pigmentów daje kolorową pastę, która jest używana do wypełniania pęknięć dwuskładnikowego crackle, lub do barwienia surowego drewna; wosk z porporiną nadaje powierzchni wybrany błyszczący odcień, może być stosowany do złoceń oraz do wypełniania pęknięć dwuskładnikowego crackle), pasta modelarska do efektów 3D;
  • Narzędzia: nożyczki, nożyczki ozdobne, nożyczki pęsetowe do wycinania skomplikowanych i drobnych motywów), skalpel artystyczny (do wycinania skomplikowanych i drobnych motywów), papier ścierny zwykły i wodny, nożyk obrotowy, pędzel gąbkowy (różne średnice pędzla; przydatny do malowania podłoża, nakładania porporiny, wykonywania cieniowania czy tapowania), pędzel gąbkowy płaski (przydatny do malowania przy użyciu szablonów, cieniowanego podłoża, wypełniania porporiną spękań crackle, nakładania werniksu/lakieru), wałek gumowy (do dociskania papieru), pędzle „szczeciniaki" płaskie i „kocie języki" (do przyklejania serwetek, malowania farbami akrylowymi, nakładania warstwy ochronnej - wierzchniej warstwy lakierów), pędzle stożkowe, liner (cienki pędzel do malowania linii i drobnych wzorów), mały wałek do farby (przydatny do nakładania farby na płaskie powierzchnie), pęseta odgięta (do przytrzymywaniu delikatnych, drobnych motywów, do podklejania, poprawiania, przyczepiania itp.), plastikowe szpachelki malarskie (przydatne do malowania i nakładania farb strukturalnych), końcówki dekoracyjne do farby strukturalnej, gumowy wałek do dociskania i wygładzania wzorów, plastikowa, szklana lub porcelanowa paleta do mieszania farb akrylowych, miseczka z wodą, papierowy ręcznik (do osuszania namoczonych wzorów), bawełniana szmatka, płyn do mycia naczyń (do odtłuszczania przedmiotów), rozpuszczalnik uniwersalny lub terpentyna.

Praktyczne porady:

  • rozpoczynając przygodę z decoupage zamiast kupować oddzielnie stosunkowo drogie media, można zastosować uniwersalny preparat do decoupage - 3w1: podkład, klej, lakier dostępny w wersjach mat, satyna, błyszczący - efekt końcowy lakierowania; preparat uniwersalny, oprócz ceny ma jeszcze jeden plus dla początkujących - nie trzeba się zastanowić, który preparat do czego służy; produkt nakłada się gąbką lub pędzlem - jako podkład: nakładać preparat cienkimi warstwami do uzyskania gładkiej powierzchni - ilość warstw zależy od faktury przedmiotu, przed nałożeniem kolejnej warstwy odczekać około 30 minut; jako klej: nakładać cienką warstwę na przedmiot lub bezpośrednio na serwetkę/papier, przykleić element i pociągnąć go z wierzchu klejem (cienkie serwetki nie wymagają nakładania kleju na „spody", wystarczy warstwa zewnętrzna, po przyklejeniu elementu odczekać około 30 minut; jako lakier: nakładać cienkimi warstwami do uzyskania gładkiej powierzchni -przed nałożeniem kolejnej warstwy odczekać około 30 minut. Po zaschnięciu wszystkich warstw wyrównać drobnoziarnistym papierem ściernym ewentualne nierówności i pokryć 1 - 2 cienkimi warstwami lakieru;
  • robiąc pierwszą pracę można kupić zestaw startowy do decoupage (dostępne już od niecałych 30 zł); podstawowy zestaw zawiera: pędzel, klej do decoupage, lakier do decoupage, jednoskładnikowe crackle do efektu spękań, 2 słoiczki zbliżonej kolorystycznie farby akrylowej - metalicznej i matowej (po 22ml każdego medium), 1 serwetkę. Są również zestawy startowe zawierające dodatkowo np. mini sztalugę i mini blejtram (cena około 80 zł) ale jest to niepotrzebny wydatek;
  • zamiast serwetek i papieru do decoupage można używać np.: wydruki z drukarki laserowej własnych wzorów, zdjęć (aby papier był cieńszy można zrobić je np. na papierze śniadaniowym), zdjęcia i rysunki z gazet czy nawet tekst, naklejki na zapałki, ozdobną papeterię itp.; wybierając papier do decoupage należy pamiętać, że im grubszy jest zastosowany papier tym więcej warstw lakieru końcowego trzeba nałożyć - gotowy przedmiot powinien posiadać gładką powierzchnię bez wyczuwalnej różnicy w miejscach przyklejenia papierowych wzorów. Serwetki wymagają około 5 - 6 warstw lakieru, inny papier może wymagać nawet nałożenia od 20 - 40 warstw;
  • zamiast używać drogich klejów do klejenia serwetek/papieru można stosować rozcieńczony klej wikol (do małego słoiczka na 1 cześć wikolu dać 1 część wody, zamknąć słoik i wstrząsając wymieszać składniki - klej powinien mieć konsystencję dość gęstego oleju) lub dobrze roztrzepane widelcem białko z jaja kurzego;
  • kupując crackle dwuskładnikowe najlepiej kupować step I i step II zapakowane jako komplet, oddzielnie sprzedawane stepy są droższe;
  • zamiast kupować farby strukturalne w różnych kolorach można zastosować medium zagęszczające do farb akrylowych lub pastę albo żel strukturalny;
  • zamiast kupować różne rodzaje farb akrylowych można kupić odpowiednie media do farb akrylowych (metalizujące, patynujące, perłowe) - media można mieszać z farbą, można też stosować na uprzednio pomalowane przedmioty;
  • ponieważ w technice decoupage najczęściej używa się jasnych farb, zamiast kupować farby w różnych kolorach można kupić te najczęściej używane a w razie potrzeby farbę akrylową barwić farbą plakatową;
  • do malowania można użyć również akrylowej emulsji do malowania ścian i emalii akrylowej; emulsję można barwić pigmentami, farbami plakatowymi, akwarelami artystycznymi;
  • zamiast pędzli z gąbki do nakładania farby, tapowania i cieniowania można wykorzystać kawałki zwykłej gąbki kuchennej;
  • najlepiej jest używać miękkich pędzli syntetycznych - pędzle z włosa naturalnego mogą „gubić" włoski, co stwarza problem z pozbyciem się ich z ozdabianego przedmiotu;
  • kupując farby strukturalne najlepiej wybierać te, które mogą być używane też jako liner - posiadają one dwie końcówki: średnią plastikową i precyzyjną, cienką metalową - daje więcej możliwości zastosowania przy użyciu jednego produktu;
  • do gruntowania przedmiotów z drzewa i metalu zamiast drogich primerów można użyć jako bazę farby akrylowe do drewna i metalu np. Dulux;
  • jeśli farba strukturalna ma stanowić na większej powierzchni podłoże dla innych farb zamiast kupować drogą farbę w sklepie dla plastików można kupić farbę strukturalną odpowiednią dla danego podłoża w markecie budowlanym lub małym sklepie z akcesoriami malarskimi (jeszcze taniej);
  • zamiast kupować drogie lakiery akrylowe w sklepach dla plastyków można kupić akrylowy lub poliuretanowy lakier w markecie budowlanym;
  • nie przyśpieszać procesu suszenia farb czy mediów suszarką do włosów, gdyż farby/media mogą źle reagować na wysoką temperaturę - np. malowanie akrylami powinno obywać się w temperaturze 12-22 stopni C a kolejne warstwy lakieru, aby na prawdę były suche i wykonany przedmiot był trwały i nadawał się do czyszczenia muszą schnąć w warunkach naturalnych - dziennie powinno się kłaść nie więcej niż 2 warstwy lakieru, po nałożeniu ostatniej warstwy lakieru należy odczekać 3 doby;
  • aby opóźnić wysychanie farb akrylowych zamiast używania medium do opóźniania wysychania można podobrazie spryskiwać wodą ze spryskiwacza;
  • ponieważ spoiwo akrylowe ma właściwości klejące można na mokrym jeszcze przykleić spreparowane liście, suszone kwiaty, mikrokulki, płatki złota itp.;
  • farby akrylowe wyciskać z tubki lub słoiczka w potrzebnej ilości na paletę od czasu do czasu spryskiwać by nie zaschły; pędzle w czasie malowania trzymać w naczyniu z wodą - zaschnięte pędzle trzeba moczyć kilka godzin w spirytusie denaturowym lub ksylenie (dwumetylobenzen); zaschniętą farbę na palecie zeskrobuje się nożem;
  • zamiast palety do wyciskania czy mieszania farb można zastosować podwójnie złożony kawałek folii aluminiowej;
  • klejąc elementy można robić to na foliowej koszulce do segregatora a następnie na koszulce przyłożyć element do podłoża przeznaczonego do zdobienia - w ten sposób można uniknąć rwania się posmarowanego klejem papieru a także precyzyjnie dopasować do powierzchni zdobionej wzór gdyż jest on widoczny przez koszulkę.