Artykuł Wielki Kanion Tarnogórski: Blachówka – film pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Park na Księżej Górze w Radzionkowie – film pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Ichtiopark w Kaletach – film pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku autobus jadący z Tarnowskich Gór do Bytomia oraz – nieliczne jeszcze wówczas na tej drodze – samochody na jakiś czas zatrzymywały w Suchej Górze dwa szlabany. To w Zakładach Dolomitowych wysadzano skały, wiec ze względów bezpieczeństwa droga musiała być zamknięta. Później strzelań zaniechano, choć jeszcze w 1989 roku zakład uzyskał milion ton urobku. Jeszcze później – kopalnię zamknięto. Zakończył się jeden epizod w historii, rozpoczął drugi.

Pierwszy z epizodów zawdzięczamy dolomitowi. Surowiec ten można opisać pod względem fizycznym oraz chemicznym: ma barwę białą, żółtą lub szarą, jest węglanem wapnia i magnezu w układzie krystalograficznym trygonalnym, jego twardość w skali Mohsa równa jest 3,5 – 4, zaś gęstość – 2,8 – 2,9, ma szklisty, czasem perłowy połysk. Zawiera domieszki: manganu, kobaltu, ołowiu, cynku zaś opisuje się go wzorem chemicznym CaMg[CO3]2.

Dolomit potrzebny jest w hutnictwie i przemyśle chemicznym. Przy jego znacznym udziale powstaje wiele materiałów ogniotrwałych. Rolnicy używają nawozów zawierający magnezy węglanowe, które uzyskuje się z dolomitu, podobnie jak preparaty glebowe służące do poprawiania jakości ziemi uprawnej. Z kamienia dolomitowego można też budować, jeśli przetworzy się go na kruszywa, gresy czy mieszanki drogowe. Właśnie z tych powodów pod koniec XIX wieku w rejonie osady Blachówka wykarczowano las i rozpoczęto wydobycie.

Jednocześnie zaczęto głośno mówić o przyrodniczych walorach położonego po sąsiedzku segieckiego lasu, lecz konflikt między oboma obszarami powstał dopiero pod koniec lat pięćdziesiątych. Planowano wówczas poszerzyć kopalnię dolomitu i zlikwidować istniejący od 1953 roku rezerwat. Dzięki głosom naukowców od planów tych odstąpiono. Dziś niektórzy ekolodzy krytykują działający na terenie dawnego kamieniołomu ośrodek narciarski Dolomity Sportowa Dolina – ich zdaniem hałaśliwy i zlokalizowany zbyt blisko granicy rezerwatu. Z drugiej jednak strony projekt Sportowa Dolina został dofinansowany przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, który przyznał inwestorowi 20 tysięcy złotych za wzorowe zagospodarowanie terenu poprzemysłowego. Lecz nawet w samej Blachówce jest co chronić – tam znajdują się (choć zamknięte i zabezpieczone) wloty do wyrobisk górniczych będących zimowiskiem nietoperzy – w tym nocka dużego, chronionego w związku z tym załącznikiem II Dyrektywy Siedliskowej. Dlatego w kamieniołomie często pojawia się Grzegorz Kłys, chiropterolog z Uniwersytetu Opolskiego.

Blachówka jest miejscem zamieszkania płazów, są tam miejsca lęgowe ptactwa. Spotkać można jaszczurki zwinki, zaskrońce i żmije. Występują tam rośliny prawnie chronione: dziewięćsił bezłodygowy i lilia złotogłów. Dlatego Blachówka od 1993 roku posiada status stanowiska dokumentacyjnego przyrody. Samo stanowisko obejmuje powierzchnię 6 hektarów, choć – jeśli wziąć pod uwagę cały obszar dawnej kopalni – możemy doliczyć się ich 24.

Teren ten nazywany bywa tarnogórskim wielkim kanionem i patrząc na sześćdziesięciometrową przepaść powstałą w wyniku wydobycia dolomitu trudno się z tą nazwą nie zgodzić. Zwłaszcza, że rośliny potrafią wykorzystać każdy nawis, każdą półkę i stworzyć nieprawdopodobne kompozycje przestrzenne. Opis architekt Beaty Rzeczyckiej w opracowaniu na temat restrukturyzacji tego terenu dodaje szczegóły geologiczne: niecka zbudowana jest z utworów pstrego piaskowca i wapnia muszlowego. Występują tu utwory triasu trzeciorzędu i czwartorzędu. Spągiem złoża dolomitów jest strop wapieni gogolińskich na poziomie + 294 m. Nakład złoża stanowią iły, margle, gliny i piaski trzecio- i czwartorzędowe. W dolomicie znaleźć można pochodzące z morza triasowego skamieniałości, dolomit poddaje się działaniu erozyjnemu wody. Właśnie dlatego tak łatwo odkryto przed wiekami złoża eksploatowane przez wieki na Srebrnej Górze.

Pomysłów na zagospodarowanie Blachówki było wiele, zdarzały się i takie graniczące z szaleństwem, jak ten przewidujący wybudowanie lotniska. Ciekawą koncepcję przedstawili na III Tarnogórskiej Konferencji Ekologicznej ą dr inż. Wiesława Strabel, dr inż. Jacek Włodarczyk z Politechniki Śląskiej – Tarnogórski Park Kulturowo – Krajobrazowy. Park połączyć miał cztery strefy: historyczną (Kopalnia Zabytkowa ze Sztolnią Czarnego Pstrąga), kulturową (centrum Tarnowskich Gór z cenną architektonicznie zabudową), rekreacji przywodnej (zalewy Nakło – Chechło oraz świerklaniecki wraz z wyrobiskami w Piekarach Rudnych) oraz przyrodniczą łączącą Segiet i Blachówkę.

Ponieważ przez kamieniołom przebiega administracyjna granica dzieląca Bytom i Tarnowskie Góry, opracowania poświęcone Blachówce można znaleźć w obu urzędach miejskich. Na marginesie możemy stwierdzić, iż historycznie – jeszcze sprzed okresu powstania kamieniołomu – osada Blachówka miała znacznie bliższe związki z pobliskimi Bobrownikami niż z Bytomiem. Trudno jednak dziś stwierdzić, że ktokolwiek poza przyrodnikami zajmuje się tym terenem. Wciąż spotkać można ślady po dzikich ogniskach, pozostałości chuligańskiego biwakowania. Wciąż walają się tablice dawnych Zakładów Dolomitowych. Kilka lat temu doszło tam do poważnego pożaru – zapaliły się zgromadzone niegdyś – dziś oczywiście nie wiadomo przez kogo – stare opony. Pożar ugaszono, ale niesmak – i tajemnica co też jeszcze może kryć się pod ziemią – pozostały. Co gorsza – Blachówka może być groźna – wśród dolomitowych skał zdarzały się wypadki. Nic dziwnego, że strażacy organizują tam ćwiczenia. Według relacji kapitana Stanisława Dragona Grupa Ratownictwa Wysokościowego w czerwcu 2005 trenowała tam – wspólnie z lekarzami – udzielanie pomocy poszkodowanemu, który – według symulowanych warunków ćwiczenia – nieostrożnie zbliżył się do krawędzi wyrobiska i spadł z wysokości 20 metrów.

Sprawdzian ten przyniósł jeszcze jeden, dodatkowy wniosek – wspinaczka po ścianie kamienia dolomitowego jest wyjątkowo niebezpieczna. To nie granit, z którego hak nie odpadnie – skała w Blachówce jest wyjątkowo zdradliwa i niepewna. Ale i sama Blachówka zdaje się być niepewnie zawieszona w przestrzeni – między przemysłową przeszłością a niewiadomą przyszłością. Bo z pewnością nastąpić kiedyś musi początek trzeciego epizodu w życiu kamieniołomu – prawdziwe docenienie walorów przyrodniczych i krajobrazowych.

Zbigniew Markowski

Artykuł Kamieniołom Blachówka pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Park Repecki w Tarnowskich Górach – film pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Zalew Nakło-Chechło: ostatnie dni lata – film pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Park Repecki w Tarnowskich Górach – fotografie pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Stawy w Kaletach – Zielonej – film pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Najpierw zbudowano zapory, zamykające rzekę Brynicę i wał od strony parku świerklanieckiego. Kiedy prace ukończono zalano las zwany przez miejscową ludność Diobliną (stąd inna nazwa zbiornika wodnego – Jezioro Dioblina lub Diablina) i ścięto wystające ponad powierzchnię wody części drzew – pod wodą zostały pnie wraz z korzeniami. Miało to stanowić dodatkowe utrudnienie, zakładano bowiem, że w przypadku działań wojennych żadna łódź nie będzie mogła przepłynąć przez zbiornik. W przypadku ataku nagromadzona w zbiorniku woda miała być rozlana poprzez otwarcie śluz w tamie po okolicznych polach – to z kolei miało utrudnić przemieszczanie się wrogich wojsk pieszych i pancernych. Wzniesiono cały szereg żelazobetonowych umocnień ciągnących się przez kilkadziesiąt kilometrów: od Przeczyc na północy po Tychy na południu. Szacuje się, że obejmuje on 180 różnych militarnych obiektów. Ciekawy element inżynieryjny w postaci śluzy do dziś oglądać można przy drodze prowadzącej od Kozłowej Góry do dawnego domku myśliwskiego Donnersmarcków: zachował się mechanizm umożliwiający spust wody oraz betonowe gniazdo oporu wraz z pobliskim bunkrem – dziś odrestaurowanym staraniem grupki zapaleńców ze stowarzyszenia „Pro Fortalicium”.
Imponuje długość odcinka, który można było zalać wodą – sięgał on od Świerklańca aż po Dąbrówkę. Umocnienia we wrześniu 1939 roku na nic się jednak nie przydały – Niemcy obeszli ten fragment fortyfikacji – budowa obszaru „Śląsk” nie została zresztą ukończona. Władze niemieckie w 1940 roku podjęły decyzję o spuszczeniu wody ze zbiornika. Sprowadzeni na ten teren jeńcy wojenni i przymusowi robotnicy wyrąbali pozostałe pnie drzew równo z podłożem, a korzenie wykopali z błota. Obszar ponownie został zalany wodą.

Obecnie powierzchnia zbiornika wynosi około 588 ha, a całkowita pojemność 15,8 mln m3, głębokość waha się od 1, 5 m do 4, 5 m – jedynie przy tamie jest nieco głębiej – około 5,80 metra. Dno jest dość muliste, zastało sporo na nim zatopionych przed wojną drzew (karczy), pęd wody jest słaby, brzegi zbiornika łagodnie opadają. W latach 1948 – 51 dokonano adaptacji zbiornika dla celów wodociągowych. Zakład Produkcji Wody Kozłowa Góra zasilany jest w wodę z jazu upustowego zapory czołowej zbiornika. Całe jezioro zresztą – z punktu widzenia wodociągowców nazywane jest Zbiornikiem Kozłowa Góra. Pierwotna technologia stacji uzdatniania oparta była na filtracji filtrami piaskowymi i dezynfekcji wody uzdatnionej za pomocą chloru. Podczas modernizacji stacji uzdatnia wody wykonanej w latach dziewięćdziesiątych wprowadzono nowoczesną technologię uzdatniania wody surowej, polegającą na wstępnym ozonowaniu, koagulacji w komorach szybkiego i wolnego mieszania, filtracji pośpiesznej na filtrach antracytowo – piaskowych, ozonowaniu pośrednim, filtracji przez złoże węgla aktywnego. Parametry aktualnie produkowanej w ZPW Kozłowa Góra wody odpowiadają wymogom Polskich Norm, jak również Dyrektywie Unii Europejskiej Nr 80/778.

W procesie formowania się fauny po zalaniu danego obszaru wodą następuje przebudowa dotychczasowych rzecznych zbiorowisk organizmów oraz zasiedlenie zatopionego lądu i wód. W glebie znajdującej się pod wodą zachodzą gwałtowne procesy rozkładu roślinności pochodzenia lądowego. Następnie powstają liczne, chociaż nietrwałe zgrupowań zwierząt dennych – zwłaszcza larw ochotkowatych, skorupiaków i wrotków. Typowy dla zbiornika plankton (organizmy wodne unoszące się biernie w wodzie) wykształca się i ujednolica po 2 – 3 latach, a bentos (ogół organizmów roślinnych, zwierzęcych i bakterii zasiedlających dno zbiorników wodnych) po 3 – 4 latach od powstania zbiornika. Plankton Jeziora Świerklanieckiego jest bardzo zróżnicowany, a jego skład gatunkowy i liczebny ulega znacznym zmianom w ciągu roku. Rozwija się on z planktonu rzecznego i z form przenoszonych przez ptaki lub wiatr. Plankton zwierzęcy zbiornika tworzą pierwotniaki, wrotki, osłonice, skorupiaki: widłonogi i wioślarki, larwy owadów (z rodziny ochotkowatych i skąposzczetów). Brzegi zbiornika porastają: kropidło wodne, krwawnica pospolita, manna mielec, oczeret jeziorny, trzcina pospolita, pałka szerokolistna, pałka wąskolistna, turzyca błotna, turzyca brzegowa, żabieniec babka wodna, ponikło błotne, przetacznik błotny. Wśród roślin wodnych można spotkać: przęstkę pospolitą, rdest ziemnowodny, rdestnicę połyskującą, rzęsę drobną, rogatka sztywnego, wywłócznika kłosowego. Wystające ponad powierzchnię wody pędy i pływające po powierzchni liście roślin zamieszkują pająki, chrząszcze i ślimaki.

Administrowany przez Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów w Katowicach akwen jest dla wędkarzy zbiornikiem, który mieści się w pierwszej trójce najbardziej atrakcyjnych łowisk Śląska (opracowujący rejestrację połowów pracownicy Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie zaliczyli Kozłową Górę do najcenniejszych łowisk Okręgu Katowickiego) nie dziwi więc, że jezioro ma wiernych wędkarzy, którzy przyjeżdżają łowić karpie, sandacze, amury, węgorze i sumy. Karpie i amury łowione są najczęściej w północnej i północno-wschodniej części zbiornika, na zarośniętych roślinnością wodną i błotnych wypłaceniach. Łowiony jest tutaj także węgorz, który występuje także w środkowym pasie zbiornika tzw. pelagialu. Zdaniem wędkarzy płoć i leszcz, zwłaszcza wiosną, dobrze biorą u wlotu rzeki Brynicy w okolicach miejscowości Niezdara. W lecie oba gatunki łowione są na całym zbiorniku.

Sandacz i szczupak natomiast najlepiej biorą w południowo – zachodniej części zbiornika (brzeg od strony parku w Świerklańcu nazywany potocznie „Dęby”) i w okolicach zapory czołowej. Wodę zbiornika zamieszkują też liczne stada krasnopiór. W zbiorniku i na jego obrzeżach oprócz ryb żyje wiele gatunków zwierząt takich jak jeż europejski, wiewiórka pospolita, traszka zwyczajna, traszka grzebieniasta, ropucha szara, ropucha zielona, kumak nizinny, rzekotka drzewna, grzebiuszka ziemna, żaba trawna, żaba moczarowa, żaba wodna żaba jeziorkowa, zaskroniec, jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworódka. Nad zbiornikiem wiele gatunków ptaków ma swoje stanowiska lęgowe m.in.: bąk (w Polsce bardzo nieliczny lęgowo), brodziec krwawodzioby (krwawodziób), cyranka, gęś gęgawa (nieliczna lęgowo), kokoszka, pliszka cytrynowa, mewa śmieszka, perkoz dwuczuby, płaskonos, rybitwa białowąsa, trzciniak. Nad akwenem można także spotkać: bączki, błotniaki stawowe, derkacze, dziwonie, gęsi białoczelne, kaczki krzyżówki, kokszki (kurki wodne) kosy, kropiatki, łyski, rokitniczki, rycyki, rybitwy czarne, sikory bogatki, słowiki rdzawe, wróble, zięby. Zbiornik Świerklaniec znalazł się na liście ostoi ptaków o znaczeniu krajowym.

Ze względu na wartości przyrodnicze w ujęciu florystycznym, faunistycznym i ekologicznym Jezioro Świerklanieckie sprzyja rekreacji i wypoczynkowi oraz formalnej i nieformalnej edukacji ekologicznej, której doskonałym sposobem są szkolne i rodzinne wycieczki w okolice zbiornika.

Zbigniew Markowski

Artykuł Jezioro Świerklanieckie pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Zespół przyrodniczo – krajobrazowy „Doły Piekarskie” obejmujący obszary powyrobiskowe działającej od 1890 roku do początku XX kopalni odkrywkowej rudy zelaza (żelaziska brunatnego) oraz dolomitu został utworzony i objęty ochroną uchwałą Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach w 2006 roku. Zlokalizowany jest w południowo – wschodniej części Tarnowskich Gór, w dzielnicy Bobrowniki Śląskie – Piekary Rudne. Od południa i od wschodu granice „Dołów Piekarskich” wyznacza granica Tarnowskich Gór. Od strony północnej i zachodniej granicę tworzą grunty orne przebiegające wzdłuż ulicy Kruczej i ulicy Korola.
„Doły Piekarskie” to malowniczy fragment krajobrazu naturalnego o powierzchni około 27 hektarów ze stanowiskami roślin chronionych i oczkiem wodnym, leśnymi labiryntami, wąwozami, dolinkami i pagórkami. Gwałtowne różnice poziomów dochodzą tam do kilkunastu metrów, a w wielu miejscach czujemy się dokładnie tak jak w górach. Pierwotnie tereny obecnych „Dołów Piekarskich” zajmowały pola orne. Kiedy powstała kopalnia, teren rozcięty został w kilka wachlarzowato uformowanych dolinek, do których w celu wywożenia urobku została doprowadzona kolejka wąskotorowa. Po zamknięciu kopalni tereny pokopalniane przez długie lata porośnięte były jedynie skąpą roślinnością. Pod koniec wojny na wzniesieniach powstał fragment niemieckiej linii obrony B-2 biegnącej od Siewierza do Miedar, na który składały się żelbetonowe stanowiska ogniowe w kształcie walca potocznie nazywane kochbunkrami.

Dziś teren dawnych wyrobisk porasta wielogatunkowy las, do czego przyczynił się upływający czas, naturalna sukcesja roślin oraz działalność ludzka – na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku teren wyrobisk został częściowo zalesiony. Dendroflorę (ogół gatunków drzew) tego obszaru tworzą głownie drzewa liściaste: grab, lipa drobnolistna, brzoza brodawkowata, klon, dąb olsza czarna, robinia akacjowa. Z drzew szpilkowych najliczniej reprezentowana jest sosna zwyczajna i modrzew europejski. Zbocza śródleśnych dolinek i pagórków porastają zbiorowiska murawowe i łąkowe składające się z niewielkich płatów roślinności zielnej różniących się fakturą i kolorem. Cechy te zmieniają się malowniczo w zależności od pory roku podnosząc walory estetyczne krajobrazu. Zwarta warstwa roślinności murawowej dobrze wiąże cząstki gleby, przez co chroni powierzchnię gruntu przed erozją a także chroni środowisko przed oddziaływaniem pozostałych w podłożu pogórniczych odpadów. Fitocenozy (zbiorowiska roślinne wyodrębniające się otoczenia biologicznego, podstawowe jednostki roślinności) łąkowe i murawowe z punktu widzenia różnorodności biologicznej regionu stanowią bezcenny element szaty roślinnej. Wśród roślinności porastającej „Doły Piekarskie” można spotkać tak rzadkie okazy flory jak storczyk kruszczyk szerokolistny, dziewięćsił bezłodygowy, kruszyna pospolita, konwalia majowa, goryczka orzęsiona. Latem w runie rosną poziomki. Oczko wodne, które znajduje się w jednym z powyrobiskowych zagłębień, porasta roślinność szuwarowa. Nic dziwnego, że miejsce to upodobały sobie żaby, a i chętnie zaglądają nad nie ptaki. Przy odrobinie szczęścia można zauważyć zająca, wiewiórkę, kunę, sarnę a także dzika.

W zespole przyrodniczo – krajobrazowym „Doły Piekarskie” wyznaczona została ścieżka przyrodniczo – dydaktyczna (to jeden z elementów promocji tego terenu – inne to sprzątanie „Dołów” w czasie Dnia Ziemi czy działalność wydawnicza). Poprowadzono ją w taki sposób, by ingerencja w środowisko naturalne była jak najmniejsza. Ścieżka jest oznakowana – umieszczone zostały na niej tablice informujące między innymi o wartości przyrodniczej zespołu i o działaniach zabronionych na jego obszarze takich jak: niszczenie, uszkadzanie lub przekształcania obszaru objętego ochroną; wykonywanie prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu; uszkadzanie i zanieczyszczanie gleby; zmiany sposobu użytkowania ziemi; likwidowanie, zasypywanie i przekształcanie naturalnych zbiorników wodnych; dokonywanie zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody, wylewanie gnojowicy; umyślne zabijanie dziko występujących zwierząt, niszczenie nor, lęgowisk zwierzęcych; umieszczanie tablic reklamowych. Zakazy te nie dotyczą: prac wykonywanych na potrzeby ochrony przyrody po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody, realizacji inwestycji celu publicznego po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody, zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa. Każdy kto narusza zakazy lub ograniczenia, obowiązujące na obszarach chronionych oraz w stosunku do roślin, zwierząt objętych ochroną gatunkową ustanowioną przez właściwy organ oraz w stosunku do siedlisk przyrodniczych, podlega karze aresztu lub grzywny.

Walory przyrodniczo – krajobrazowe „Dołów Piekarskich” zachęcają, niezależnie od pory roku, do długich spacerów. Dla nauczycieli są idealnym miejscem, w którym można prowadzić zajęcia dydaktyczne połączone z obserwacją obiektów przyrodniczych w ich naturalnym środowisku.

Z „Dołami Piekarskimi” graniczy Zespół Przyrodniczo – Krajobrazowy „Suchogórski Labirynt Skalny” utworzony na mocy uchwały Rady Miejskiej w Bytomiu z 2008 roku. Suchogórski Labirynt obejmuje prawie 20 hektarowy (19,84 ha) obszar wyrobisk pogórniczych i grzęd skalnych położony na granicy Bytomia i Tarnowskich Gór pomiędzy: od zachodu – Górą Cipiórg i drogą Bytom – Tarnowskie Góry, od wschodu – rozległymi sadami, od północy – tak zwanymi czerwonymi polami w Piekarach Rudnych, a od południa – zabudowaniami dzielnicy Sucha Góra wraz z Parkiem Grota i zbiornikami wodnymi. W „Suchogórskim Labiryncie Skalnym” na uwagę oprócz roślinności (podobnej do tej która rośnie w „Dołach Piekarskich”), zasługuje unikatowa rzeźba terenu przywodząca na myśl labirynt, co zostało podkreślone w nazwie zespołu. Walory krajobrazowe tego terenu tworzą liczne pagórki, kopce, wzniesienia i strome grzbiety z wychodami pomarańczowych skał dolomitu oraz głębokie dolinki, liczne wąwozy i kręte jary. Ponieważ oba zespoły graniczą ze sobą (niektóre źródła niewłaściwie utożsamiają ją zresztą ze sobą) władze Tarnowskich Gór i Bytomia postanowiły wspólnie je promować. W tym celu rozpoczęto projekt „Bytomsko – Tarnogórski Labirynt Skalny” – tak wydzielony obszar zajmuje niemal 50 hektarów. Urzędnicy liczą, że operacja pozwoli na uzyskanie zewnętrznych środków, ale ważniejsze jest chyba to, że już dawno mieszkańcy i Bytomia, i Tarnowskich Gór potrafili docenić to miejsce. Coraz więcej tam spacerowiczów, pojawiają się kilkuosobowe wycieczki, sporo jest też rowerzystów.

Artykuł Zespół Przyrodniczo – Krajobrazowy Doły Piekarskie pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Pomysł utworzenia sanatorium w Reptach powstał w 1957 roku. Według jej założeń sanatorium miało być ośrodkiem rekonwalescencyjnym dla poszkodowanych podczas pracy górników. Pomysł spotkał się z dużym zainteresowaniem ówczesnego wicewojewody śląsko – dąbrowskiego Jerzego Ziętka, który był też inicjatorem takich przedsięwzięć jak Wojewódzki Park Kultury oraz kompleksu sanatoryjno – uzdrowiskowy w Ustroniu Zawodziu. 17 grudnia 1960 roku uroczyście otwarto Ośrodek, który wybudowany został na miejscu wzniesionego pod koniec XIX neorenesansowego pałacu. Ośrodkowi nadano nazwę Centralnego Ośrodka Rehabilitacyjnego dla Górniczej Służby Zdrowia. Trzy miesiące później, w marcu 1961 roku do ośrodka zostali przyjęci pierwsi pacjenci. Początkowo ośrodek dysponował 120 łóżkami na oddziałach internistycznym i ortopedycznym, małą salą gimnastyczną i pokojem do fizykoterapii. Nazwę szpitala zmieniono na Górniczy Ośrodek Ozdrowieńczo – Rehabilitacyjny w Reptach Śląskich. W 1963 roku do użytku oddano niewielki basen do ćwiczeń w wodzie. W 1967 roku otwarto oddział neurologiczny a parę miesięcy później zakład rehabilitacji zawodowej inwalidów. W zakładzie rehabilitacji inwalidów prowadzono roczne i dwuletnie kursy zawodowe w dziesięciu specjalnościach (np. stolarza, tokarza, ślusarza, elektromechanika) dla osób, które pomimo utraty zdrowia chciały nadal pracować, a nie mogły wykonywać dotychczasowej pracy. Duże zainteresowanie kursami zaowocowało powstaniem zasadniczej szkoły zawodowej dla elektromechaników i mechaników samochodowych. W 1968 roku powstał odział ortopedyczno – urazowy i rehabilitacji schorzeń narządów wewnętrznych. W roku 1972 rozpoczął pracę oddział paraplegii i oddział neurotraumatologii. W roku 1973 ośrodek dysponował 320 łóżkami szpitalnymi, dwiema dużymi salami operacyjnymi, dużą salą gimnastyczną, czterema basenami zabiegowymi, pomieszczeniami do hydroterapii i kinezyterapii, zapleczem diagnostycznym, apteką. W latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia powstała Klinika Rehabilitacji Śląskiej Akademii Medycznej. W ośrodku rozpoczęto prowadzenie zajęć oraz zajęć dla studentów Śląskiej Akademii Medycznej. W jubileuszowym dwudziestym piątym roku działalności ośrodek w Reptach dysponował 560 łóżkami szpitalnymi na 15 oddziałach. W latach dziewięćdziesiątych utworzono pododdział dla dzieci z bocznym skrzywieniem kręgosłupa, uruchomiono podyplomowe studium terapii zaburzeń mowy, powstała specjalistyczna poradnia rehabilitacyjna; zmienił się także status prawny ośrodka na Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej ,,Repty” Górnośląskie Centrum Rehabilitacji im. gen. J. Ziętka. W 2000 roku powstały dwie nowe poradnie – kardiologiczna i logopedyczna. W tym samym roku w GCR zaprzestano wykonywania zabiegów operacyjnych.

Górnośląskie Centrum Rehabilitacji im. gen. Jerzego Ziętka leży pośrodku rozległego (188 hektarów) dziewiętnastowiecznego parku, stanowiącego część utworzonego 11 lipca 2002 roku zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Park w Reptach i dolina rzeki Dramy” (475,51 hektarów). Park repecki, mający charakter naturalnego lasu bukowego z fragmentami grądu jest największym na Śląsku skupiskiem drzew pomnikowych. Większość drzewostanu parku stanowią ponad stuletnie drzewa. Pacjentom GCR spacery i odpoczynek na parkowych ławkach umila świergot licznych w parku sikor bogatek, wróbli, kosów, muchołówek. Niekiedy można usłyszeć też trel dzwońca, szeleszcząco – trzeszczący śpiew potrzeszcza, postukiwania dzięciołów i nawoływania przepiórek.

Odpoczynek w parku jest dla pacjentów GCR naturalną tlenoterapią. W procesie fotosyntezy rośliny pobierają z powietrza dwutlenek węgla i oddają życiodajny tlen. Drzewa poprzez liście i szpilki wychwytują cząsteczki pyłów i sadzy oraz różnorodne szkodliwe substancje gazowe zanieczyszczające powietrze. Rosnące w parku buki należą do drzew dostarczających największe ilości tlenu. Dojrzały buk w słoneczny dzień wytwarza tlen pokrywający dobowe zapotrzebowanie na tlen dziesięciu ludzi i odparowuje do otoczenia około 200 litrów wody. Woda ta powodując wzrost uwilgotnienia dolnych warstw troposfery, poprawia warunki bytowe żyjących organizmów i przyczynia się do oczyszczania atmosfery ze znajdujących się w niej pyłów dyspersyjnych. Fitoncydy oraz olejki eteryczne wydzielane w słoneczne dni przez rosnące w parku drzewa pełnią rolę bakteriobójczą. Niektóre z nich hamują rozwój wirusów lub uszkadzają ich strukturę. Dlatego wśród drzew repeckiego parku powietrze jest wyjątkowo czyste. Tereny zielone wokół GCR absorbują znaczne ilości temperatury, a także chronią przed nagłymi zmianami temperatury, łagodząc tym samym klimat.

Wysoka jakość usług oferowanych przez GRC oraz szczególne walory przyrodnicze lokalizacji ośrodka sprawiają, że repeckie Górnośląskie Centrum Rehabilitacji należy do najbardziej znanych i cenionych ośrodków tego typu w kraju. GCR posiada status „Szpitala Akredytowanego” przyznany przez Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia oraz Certyfikaty ISO 9001, ISO 14001.

Artykuł Rehabilitacja wśród stuletnich buków – GCR pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Park Miejski w Tarnowskich Górach – fotografie pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

5000 lat temu na terenie dzisiejszej ziemi tarnogórskiej panowały bory sosnowe i mieszane. Wtedy też rozpoczęła się – za sprawą pierwszych upraw rolnych – długa historia wycinania drzew; lasy ustępowały miejsca pastwiskom, jeszcze później wydobyciu dóbr ziemi. Czasy te tak opisywał Jan Nowak: – W mroku przeszłości pokrywały naszą ziemię gęste lasy i rozległe bagna, a dzikie zwierzęta, jak wilki, niedźwiedzie i tury urządzały sobie w cieniu potężnych sosen, świerków, buków i tysiącletnich dębów, swoje kryjówki. Nad bagnami i rzekami panoszył się bóbr, a nad wszystkiemi ptakami ciemnych lasów królował orzeł. Rzadko gdzieś w lesie otwierała się polana, gdzie dobrotliwa ręka Boskiej Opatrzności zasiała przed wiekami dla przyszłego mieszkańca potrzebne do jego pożywienia płody polne. Na początku dziewiętnastego wieku odnotowano poważny wzrost liczby ludności – rozwinęła się medycyna, opieka zdrowotna, higiena. W latach trzydziestych XIX wieku Śląsk był najludniejszą wschodnią prowincją Prus, ze średnim zaludnieniem 40 osób na kilometr kwadratowy; od roku 1819 do 1849 liczba zamieszkujących Śląsk zwiększyła się o połowę. Przyrost taki wymagał nowych pól, nowych łąk i chociażby przestrzeni do zamieszkania – nie zapominajmy też o ogromnym zużyciu drewna na potrzeby górnictwa w poprzednich wiekach. Zresztą – jak podają specjaliści – ludzka cywilizacja wymyśliła ponad 30 tysięcy różnych zastosowań dla drewna – można je więc nazwać surowcem prawdziwie uniwersalnym
Mimo iż wycinano wówczas lasy, właśnie od początków XIX w. datują się planowe nasadzenia nowych połaci leśnych – sadzono wówczas głównie sosnę i inne drzewa iglaste – rosły szybko, miały też swoją wartość. Od znacznie wcześniejszych czasów okoliczne lasy należały wpierw do szlachty, później do bogatych rodzin magnackich (Hohenlohe z Koszęcina i Donnersmarckowie ze Świerklańca). Dawnymi mieszkańcami ostoi były niedźwiedzie, tury, łosie, rysie i żbiki. Od 1608 roku także miasto Tarnowskie Góry posiadało swoje własne lasy – kupione razem z wsiami Lasowice i Sowice od Johanna Friedricha Dreslera von Scharfenstein. Kasę miejską zasilały kwoty uzyskane ze sprzedaży drewna, zaś mieszkańcy mogli bez opłat zbierać w tych lasach chrust. Wspomina o tym w swoim artykule na temat dawnej i współczesnej przyrody tarnogórskiej Tadeusz B. Hadaś. Lasy cierpiały także z powodu zwiększonego zapotrzebowania na drewno w czasach wojen – od trzydziestoletniej, przez napoleońskie aż po I i II wojny światowe.

Lasy Lubliniecko – Świerklanieckie (bo taka jest ich historyczna i umowna nazwa – choć można spotkać się z terminem Lasy Tarnogórsko – Lublinieckie – według kryterium przyrodniczego) są jednym z pięciu wielkich – oprócz Borów Niemodlińskich, Borów Stobrawskich, Lasów Raciborskich i Lasów Pszczyńskich – kompleksów leśnych województwa śląskiego. Wzdłuż powiatu tarnogórskiego przebiega założony w 1968 roku Leśny Pas Ochronny Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, który z założenia miał neutralizować szkodliwe działanie przemysłu. Niestety – niebawem lasom zadano kolejne ciosy w postaci wybudowania w Miasteczku Huty Cynku, czy bezmyślnej akcji nawożenia lasów sztucznymi nawozami azotowymi w nadmiernych ilościach. W ramach Pasa zbudowano kilkadziesiąt ośrodków wypoczynkowych – takich jak katowicki Starganiec (później taką rolę pełniły też ośrodki nad jeziorem Nakło – Chechło); wytyczono też wówczas sieć leśnych szlaków turystycznych.
Lasy Tarnogórsko – Lublinieckie są najbardziej wysuniętą na wschód na wschód częścią dawnej Puszczy Śląskiej i stanowią największy, obejmujący 80 tysięcy hektarów kompleks leśny Górnego Śląska. Ponad 80% tej powierzchni zajmują lasy sosnowe (składające się z sosny pospolitej, występuje też sporadycznie sosna wejmutka, czarna i banksa), czasem wzbogacone świerkiem, dębem, bukiem, grabem, brzozą, grabem i jesionem. Wyjątkiem jest las w pobliżu Nakła Śląskiego – jest tam znacznie więcej gatunków liściastych.

Są oczywiście i rośliny mniejszych gabarytów, jest runo leśne – zbierane w dużej obfitości, zdarzają się prawdziwe botaniczne białe kruki, są rzeczki, stawy, jeziora ze swoim bogactwem fauny i flory. Są arcyciekawe torfowiska z roślinami bagiennymi takimi jak storczyk błotny, szerokolistny i rosiczka okrągłolistna. Lasami powiatu administrują dwa nadleśnictwa – z siedzibami w Świerklańcu i w Brynku. Będące pod ich zarządem tereny należą głównie do Skarbu Państwa, choć są też prywatne.

Oprócz wspomnianych szlaków turystycznych (Szlak Powstań Śląskich, Szlak Gwarków Tarnogórskich, Szlak Pomników Przyrody) mamy też ścieżki dydaktyczne wyznaczone przez przyrodników z Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Przyrody „Pro Natura” i Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a także ścieżki rowerowe. W 2001 roku staraniem pracowników Technikum Leśnego w Brynku powstała kolejna ciekawa propozycja – Leśna ścieżka poznawcza. Składa się ona z trzech pętli – związanych tematycznie z walorami otoczenia. Pętla pierwsza przystosowana jest do poruszania się po niej osób niepełnosprawnych, druga – ma drewnianą platformę widokową, zaś wszystkie trzy z pewnością warto odwiedzić.

Okoliczną przyrodę leśną opisuje się też w przeróżnych wydawnictwach – od naukowego i specjalistycznego „Acta Biologica Silesiana” Uniwersytetu Śląskiego, aż po opracowania turystyczne, popularyzatorskie czy folderowe. Nieocenioną pozycją jest książka Czesława Tyrola – „W leśnej dolinie Małej Panwi” wydana staraniem koszęcińskiego Zespołu Pieśni i Tańca „Śląsk”. Od lat przyrodę okoliczną bada i opisuje Tadeusz B. Hadaś – tarnogórzanin, pracownik Muzeum Górnośląskiego. Niewątpliwe zasługi wydawnicze ma także Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej oraz Muzeum Instytutu Tarnogórskiego.

Zbigniew Markowski

Artykuł Tarnogórskie lasy – rozległe, ciekawe i piękne pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Park Strzelecki w Tarnowskich Górach – fotografie pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.

Artykuł Bytom – Żabie Doły – film pochodzi z serwisu Portal Powiatu Tarnogórskiego - Tarnowskie Góry.