Alicja Fica
Gdzie leży i jak się nazywa
Park Kunszt to niewielki teren zieleni w południowej części Tarnowskich Gór, w dzielnicy Bobrowniki Śląskie – Piekary Rudne. Znajduje się on przy ulicy Parkowej, tuż obok dawnej kolonii górniczej Kunszt. W obiegu funkcjonują też dwie inne nazwy: Park Górniczy oraz Rudolfina (po niemiecku Grubenpark). Teren jest ogólnodostępny, a jego właścicielem jest gmina Tarnowskie Góry oraz podmiot prywatny.
Sama nazwa bywa myląca. Nie odnosi się do biegłości czy artyzmu, lecz do niemieckiego słowa Kunst. Określano nim tzw. kunszty wodne – urządzenia służące do odwadniania podziemnych wyrobisk w rejonie dzisiejszego parku. Istnieje także druga teoria, zgodnie z którą nazwa jest pamiątką po szybie wydobywczym „Kunst”, działającym niegdyś na tym terenie. Nazwa Rudolfina pochodzi wprost od szybu „Rudolphine”, wokół którego park uformowano.
16 lipca 1784 – dzień, który zmienił miasto
Park zajmuje fragment obszaru dawnej kopalni rud ołowiu i srebra „Fryderyk”, założonej w latach osiemdziesiątych XVIII wieku z inicjatywy Friedricha Wilhelma von Redena. To właśnie przy szybie „Rudolphine” po długich poszukiwaniach natrafiono 16 lipca 1784 roku na pierwsze złoża rud srebra i ołowiu, co otworzyło drugi okres górnictwa kruszcowego w Tarnowskich Górach. Wydarzenie od razu zyskało rangę symbolu. Rocznicę odkrycia obchodzono uroczyście i dzień ten stał się lokalnym świętem górniczym.
Teren parku jest przy tym sercem terenu określanego w dokumentacji UNESCO jako pierwsze pole wydobywcze Królewskiej Kopalni Fryderyk. W jego granicach znajduje się kilka nieczynnych, niedostępnych z powierzchni szybów: obok Rudolfiny także szyb Kunst, obsługiwany od 1785 roku przez urządzenie odwadniające o napędzie konnym, szyb maszynowy Abraham, przy którym w 1788 roku uruchomiono pierwszą na Śląsku, sprowadzoną z Wielkiej Brytanii maszynę parową do odwadniania (początkowo wyrobiska odwadniano kieratami konnymi), szyb maszynowy Heinitz z czwartą maszyną typu Newcomena, a także szyby Opalla, Abt, Wilhelm, Antonia i Erdmann. Zachowały się również fragmenty kanałów, które odprowadzały wodę z płuczek do rzeki Stoły.
Jak z hałdy powstał park
Kształt założenia jest w całości dziełem XIX wieku i nie ma w nim nic przypadkowego. Około 1820 roku uporządkowano teren wokół szybu Rudolfina: hałdę usypaną ze skalnego urobku z drążenia szybów zaokrąglono, a wokół niej posadzono lipy drobnolistne. Tak powstał park, który stał się miejscem corocznych spotkań pracowników kopalni Fryderyk.
W latach dwudziestych XIX wieku hałdę szybu „Rudolphine” nadsypano do wysokości dziesięciu metrów i poprowadzono na jej szczyt spiralną ścieżkę, a dookoła posadzono kilkanaście lip drobnolistnych. Przez płynącą obok Stołę, dziś na tym odcinku wyschniętą, przerzucono kamienny most prowadzący do kolonii Kunszt. Miejsce służyło głównie górnikom oraz mieszkańcom kolonii i Bobrownik. Odbywały się tu również coroczne Bergfesty organizowane przez Spółkę Bracką.
Obelisk i jego burzliwe losy
W setną rocznicę odkrycia, 16 lipca 1884 roku, na szczycie hałdy odsłonięto trzymetrowy obelisk z piaskowca. Zdobiły go królewska korona, godło górnicze i medal z podobizną króla Prus Fryderyka Wielkiego, a także inskrypcja upamiętniająca odkrycie rud: „Mimo sceptycyzmu Króla, Hrabia von Reden dokonał w tym miejscu odkrycia bogatego złoża rudy ołowiu 16 lipca 1784 roku”.
Monument nie dotrwał jednak do naszych czasów. Po likwidacji kopalni „Fryderyk”, w 1910 roku obelisk przekazano urzędowi Wolnego Miasta Górniczego Tarnowskie Góry i ustawiono na jednej z hałd w Parku Miejskim. Tam, w okresie międzywojennym – w 1930 roku – został wysadzony w powietrze. Sam pamiątkowy kopiec, otoczony wiekowymi, chronionymi lipami, przetrwał w północno-wschodniej części Parku Kunszt.
Park dzisiaj: pomnik przyrody i obiekt UNESCO
Współcześnie w parku rośnie osiem lip drobnolistnych o statusie pomników przyrody, rozmieszczonych wokół pamiątkowej hałdy szybu „Rudolphine”, wpisanej do gminnej ewidencji zabytków Tarnowskich Gór. Cały park uznano za zbiorowy pomnik przyrody uchwałą Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach 2 grudnia 2004 roku.
Trzynaście lat później otrzymał wyróżnienie o randze międzynarodowej. Park Kunszt znalazł się wśród obiektów zgłoszonych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – na wniosek Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej – do wpisu na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Wpisu dokonano 9 lipca 2017 roku podczas 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Krakowie.
Dokumentacja UNESCO traktuje park przede wszystkim jako potencjalne stanowisko archeologiczne: czytelny do dziś układ przestrzenny Kolonii Friedrichsgrube wraz z kopcem i parkiem oraz zachowane archiwalia mają posłużyć badaniom nad przełomem technologicznym lat 1784-1792, gdy kieraty typu „kunst” zastąpiono sprowadzonymi z Wielkiej Brytanii maszynami Newcomena. Do późniejszych reliktów należy nasyp wąskotorowej kolei przewożącej urobek, pochodzący z lat pięćdziesiątych XIX wieku.
Wpis przywrócił też miejscu funkcję obrzędową. Od 2018 roku, w nawiązaniu do dawnej tradycji, w okolicach 16 lipca odbywają się w Parku Kunszt obchody letniej Barbórki upamiętniające odkrycie rud z 1784 roku, organizowane przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej i Urząd Miejski w Tarnowskich Górach.
Dla odwiedzającego
Park jest mały i zwiedzenie go zajmuje kilkanaście minut, ale jego wartość polega na czymś innym niż rozmach. To miejsce, w którym cała nowożytna historia przemysłowa miasta mieści się w jednym kopcu ziemi i kręgu starych lip. Spacer wypada połączyć ze zwiedzaniem zachowanej zabudowy sąsiedniej kolonii górniczej – oba elementy stanowią jedną całość, wpisaną razem na listę światowego dziedzictwa.
